Contactallergie voor parfumgrondstoffen in cosmetica en toiletartikelen

Klinische praktijk
A.C. de Groot
Citeer dit artikel als
Ned Tijdschr Geneeskd. 1997;141:571-4
Abstract
Download PDF

Samenvatting

– Parfumgrondstoffen komen behalve in producten die voor hun geur gebruikt worden (parfum, eau de toilette, deodorant, aftershave) ook voor in cosmetica, toiletartikelen, huishoudelijke producten en industriële materialen.

– Van de algemene bevolking is ongeveer 1 allergisch voor parfumgrondstoffen, mannen bijna even vaak als vrouwen. Van de patiënten die wegens eczeem de dermatoloog bezoeken, blijkt 6-11 een positieve allergische reactie te hebben o huidtests met de ‘parfummix’.

– Allergisch contacteczeem door parfums bestaat meestal uit erytheem en schilfering, vaak gelokaliseerd in de hals, achter de oren, in de oksels of rond de ogen. Het kan andere huidaandoeningen zoals handeczeem, atopisch, perianaal of vulvair eczeem verergeren.

– De diagnostiek bestaat uit epicutaan allergologisch onderzoek; getest worden de Europese standaardreeks (waarin enkele markers voor parfumallergie zijn opgenomen: de parfummix, perubalsem en colofonium) en de eigen contactstoffen van de patiënt. Een positieve plakproefuitslag dient te worden gevolgd door evaluatie van de relevantie daarvan.

– Adviezen betreffen vermijding van geparfumeerde producten – zo mogelijk – en uitleg hoe door middel van gebruikstests kan worden nagegaan welke geparfumeerde producten eventueel wel gebruikt kunnen worden.

artikel

Het gebruik van parfums is zo ingebed in onze cultuur, dat wij hun aanwezigheid als vanzelfsprekend ervaren; wanneer ze plotseling weggenomen zouden worden, zou dat een zwaar verlies betekenen. Voor hun diensten betalen wij wel een prijs, waartoe ook huidafwijkingen gerekend moeten worden. Tot de ongewenste effecten van parfums en parfumgrondstoffen op de huid behoren allergisch contacteczeem, irritatie van de huid, fototoxische en fotoallergische reacties, directe contactreacties (contacturticaria) en pigmentafwijkingen. In dit artikel worden alleen de contactallergische reacties (type-IV-allergie volgens Gell en Coombs; vertraagd-type-allergie) op parfums en parfumgrondstoffen in cosmetica en toiletartikelen besproken.

De creatie en samenstelling van parfums

De grondstoffen waaruit een parfum is samengesteld kunnen van natuurlijke oorsprong zijn, maar ze kunnen ook gesynthetiseerd zijn. De natuurlijke parfums zijn nagenoeg allemaal van plantaardige herkomst; ze bevatten honderden verschillende bestanddelen, die gezamenlijk de complexe geur vormen. Natuurlijke grondstoffen voor de parfumindustrie zijn onder meer balsems en etherische oliën. Balsems worden verkregen uit het exsudaat van bomen die rijk zijn aan harsen. Voorbeelden zijn perubalsem, tolubalsem, storax en galbanum. Etherische oliën zijn afkomstig van vele planten en bomen. Voorbeelden zijn rozen-, lavendel-, geranium-, ceder-, cipressen- en eucalyptusolie. Tot de 19e eeuw werden parfums gemaakt uit etherische oliën en alcoholextracten van planten. Tegenwoordig worden veel vaker synthetische parfumgrondstoffen gebruikt.1

Een parfum is een creatieve compositie van parfumgrondstoffen, waarvan het aantal varieert van enkele tot meer dan 300. Wanneer een fles met parfum wordt geopend, ruikt men de ‘top note’, de vluchtigste bestanddelen van het parfum. Na 5-20 min is het ‘hart’ van het parfum waarneembaar. Bij een parfum van goede kwaliteit kan men deze geur 2-4 uur ruiken. Wat overblijft is de ‘dry out’, die geleidelijk verdwijnt.

De exacte samenstelling van een parfum wordt door de industrie meestal geheimgehouden. In slechts 2 onderzoeken in de VS en in Nederland is analytisch onderzoek gedaan naar de aanwezigheid van specifieke parfumgrondstoffen in parfums en geparfumeerde producten; 6 behoorden in beide onderzoeken tot de ‘top-tien’: linalool, fenylethylalcohol, linalylacetaat, benzylacetaat, terpineol en ?-methylionon. Linalool bleek aanwezig in 90 en fenylethylalcohol in 80 van alle onderzochte parfums.2

‘Echte’ parfums bevatten 12-20 parfumgrondstoffen. Ze zijn duur en eigenlijk te geconcentreerd. De verdunde producten (eau de toilette, eau de cologne), die 2-8 parfumgrondstoffen bevatten, zijn daarom veel populairder. Cosmetica (crème, reinigingslotion, rouge, lippenstift) en toiletartikelen (zeep, shampoo, bad- en doucheschuim, tandpasta) die niet primair voor hun geur worden gebruikt, bevatten meestal 0,5-1 parfumbestanddelen.

Contact met parfums en parfumgrondstoffen

Het gebruik van parfumgrondstoffen is zoals gezegd niet beperkt tot producten die primair voor hun geur ontworpen zijn, zoals parfum, eau de toilette, deodorant en aftershave. Nagenoeg alle cosmetica en toiletartikelen zijn geparfumeerd; zelfs ‘ongeparfumeerde’ producten bevatten soms een ‘maskerend parfum’. Vele huishoudelijke producten zoals zeep, schoonmaakmiddel, afwasmiddel, wasverzachter, toiletverfrisser en sprays hebben een parfumgeur. Ook industriële producten, papier en papierproducten (luiers, zakdoekjes, toiletpapier) bevatten parfums. Datzelfde geldt voor kleren die gewassen zijn en behandeld met een wasverzachter. Lokaal toegepaste geneesmiddelen zijn soms geparfumeerd, en luchtverversingssystemen (airconditioning) blazen parfumgrondstoffen in het binnen- en buitenmilieu. Vele synthetische parfumgrondstoffen worden gebruikt als geur- en smaakstoffen. Natuurlijke parfumgrondstoffen zoals kaneel, kruidnagel en vanille worden eveneens op grote schaal toegepast in voedingsmiddelen en dranken. Men mag dus stellen dat iedereen dagelijks in contact komt met parfumgrondstoffen.

Epidemiologie van (allergische) reacties op parfums en parfumgrondstoffen

Bijwerkingen van parfums en geparfumeerde producten komen niet zelden voor. In een aselecte steekproef van 90 verpleegkundigen gaven 29 (32) aan huidklachten te krijgen van parfums en hadden 15 (17) een positieve reactie op de ‘parfummix’, een mengsel van parfumgrondstoffen dat wordt gebruikt om parfumallergie aan te tonen (zie verder). Van deze 15 hadden 12 (80) inderdaad parfumintolerantie in de anamnese,3 dat wil zeggen dat 12 van de 29 met klachten (41) bij testen een positieve reactie hadden en dus allergisch waren voor parfumgrondstoffen. In Nederland werden 1609 volwassenen geïnterviewd: 196 (12) hadden een bijwerking van cosmetica of toiletartikelen ondervonden in de voorafgaande 5 jaren;4 69 (35 van de 196 die een bijwerking meldden en 4,3 van de totale onderzoeksgroep) schreven hun klachten toe aan producten die gebruikt worden voor hun geur (deodorant, aftershave, parfums). In Denemarken werden 567 alleen op leeftijd geselecteerde individuen tussen de 15 en 69 jaar getest met de parfummix, en 6 (1,1) hadden een positieve reactie.5 De frequentie bij mannen (1,1) was nagenoeg identiek aan die bij vrouwen (1,0). Parfumallergie bij patiënten die wegens eczeem de dermatoloog bezoeken, komt veel voor. De frequentie van positieve plakproefreacties op de parfummix varieert van 6 tot 11, en de parfummix is doorgaans na nikkel het meest voorkomende allergeen. Bij 4-18 van de patiënten die een bewezen contactallergie hebben voor cosmetica zijn parfums de oorzaak en bij 5-17 deodorants.26 Bij allergische reacties op cosmetica zijn parfumgrondstoffen de frequentst aangetoonde allergenen in de oorzakelijke producten (35 van het totaal).

KLINISCH BEELD VAN ALLERGISCH CONTACTECZEEM DOOR PARFUMS PARFUMGRONDSTOFFEN78

Allergisch contacteczeem door parfums is vaak gelokaliseerd in de hals, achter de oren en in de oksels, daar deze delen van de huid worden blootgesteld aan hoge concentraties parfumgrondstoffen in parfum en deodorant (figuur). Hier heeft het eczeem soms een streperig aspect door het uitlopen van de parfum. Ook de oogleden vertonen vanwege hun dunne huid nogal eens allergische reacties door parfums in verzorgingsproducten (crèmes, reinigingsproducten) en decoratieve oogcosmetica; het is bovendien de lokalisatie bij uitstek voor aërogene contactallergie. Microtraumata ontstaan door scheren bevorderen de ontwikkeling van contactallergie voor parfums in aftershave. Meestal wordt allergisch contacteczeem door parfums gekenmerkt door erytheem en schilfering; ook kan men meer acute eczeembeelden zien met papels, vesikels en ‘natten’ van de huid. Soms lijkt het allergisch contacteczeem door parfumgrondstoffen op nummulair of seborroïsch eczeem, sycosis barbae of lupus erythematodes.7 Eczeem in de plooien kan verward worden met atopisch eczeem. Psoriasis van het gelaat kan veroorzaakt of verergerd worden door contactallergie voor parfums (Köbner-fenomeen). Ook handeczeem komt vaak voor bij patiënten die allergisch zijn voor parfumgrondstoffen.9 Meestal hebben zij eerst orthoërgisch (door irritatie veroorzaakt) of atopisch handeczeem, dat later gecompliceerd wordt door contactallergie voor parfumgrondstoffen in producten die gebruikt worden voor behandeling (geparfumeerde zalven) of preventie (handcrèmes en -lotions) van het eczeem, of door contact met andere geparfumeerde producten op het werk, thuis of tijdens het uitoefenen van een hobby. Reeds aanwezig atopisch, perianaal of vulvair eczeem kan eveneens gecompliceerd worden door parfumallergie.

Diagnostiek

Contactallergie voor parfums en parfumgrondstoffen wordt gediagnosticeerd met epicutaan allergologisch onderzoek (‘plakproeven’). In de Europese standaardreeks, waarmee iedereen getest wordt bij wie allergisch contacteczeem wordt vermoed, zijn enkele markers voor parfumallergie opgenomen: de parfummix, perubalsem en colofonium. De parfummix bevat 8 veelgebruikte parfumgrondstoffen: eugenol, iso-eugenol, oakmoss, geraniol, hydroxycitronellal, ?-amylkaneelaldehyde, kaneelaldehyde en kaneelalcohol. Geschat wordt dat met dit mengsel 70-80 van alle gevallen van parfumallergie wordt ontdekt. De frequentie van positieve plakproefreacties op de parfummix bij dermatologische patiënten die vanwege eczeem epicutaan worden getest varieert in de diverse Europese landen van 6 tot 11. In de mees te onderzoeken blijkt de parfummix op nikkelsulfaat na het meest voorkomende contactallergeen te zijn. Vrouwen zijn iets, maar niet statistisch significant, vaker dan mannen gesensibiliseerd. Van de bestanddelen van de mix blijken oakmoss (een natuurlijke parfumgrondstof die frequent gebruikt wordt in aftershaves), iso-eugenol en kaneelalcohol het vaakst positieve plakproefreacties te geven. Ofschoon de parfummix waardevol is bij de diagnostiek van parfumallergie zijn er ook enkele nadelen aan verbonden. Van alle patiënten met een parfumallergie blijft 20-30 onopgemerkt. Bovendien komen zowel fout-positieve als fout-negatieve reacties niet zelden voor.10 Om deze problemen op te lossen zoekt men naarstig naar mogelijkheden om de mix kwalitatief en kwantitatief te verbeteren, tot dusver helaas met weinig resultaat. Met de mogelijke uitzondering van citral, dihydrocumarine en wellicht enkele etherische oliën (ylang-ylang-, narcis-, sandelolie) zijn er in diverse onderzoeken geen geschikte nieuwe kandidaten voor een betere parfummix gevonden;8 de bestanddelen van de mix zijn al meer dan 15 jaar dezelfde.

Verdere diagnostiek

Naast de Europese standaardreeks en eventueel een aanvullende reeks van parfumgrondstoffen (waarvan 50 commercieel verkrijgbaar zijn) dienen uiteraard altijd de eigen contactstoffen van de patiënt (werk, thuis of hobby) in de test opgenomen te worden. Vooral de producten met hogere concentraties aan parfumgrondstoffen (parfum, deodorant, aftershave, eau de toilette) geven vaak positieve plakproefreacties. Wanneer allergie voor een bepaald product sterk vermoed wordt, maar plakproefreacties negatief zijn, kan men met dat product een ‘repeated open application test’ (ROAT) uitvoeren; het betreffende product wordt 2 maal daags gedurende 1-2 weken in de elleboogplooi aangebracht en ingewreven. Bij het bestaan van contactallergie zal meestal na enkele dagen tot 2 weken een positieve reactie met jeuk, roodheid en papels optreden. Deze test is niet bruikbaar bij onderzoek naar allergie voor zeep, shampoo, schoonmaakmiddelen en dergelijke.

De observatie van een positieve plakproefreactie dient gevolgd te worden door een evaluatie van de relevantie daarvan. Vaak echter kan geen duidelijke samenhang met het klinisch beeld gevonden worden en vele patiënten met een positieve testuitslag kunnen probleemloos parfums en geparfumeerde producten gebruiken. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat de ‘positieve’ reactie op de mix fout-positief is geweest. Een andere mogelijkheid is dat de door de patiënt gebruikte producten de betreffende parfumallergenen niet of slechts in een lage concentratie bevatten. Ook kan het zijn dat het allergeen bij het verouderen is geïnactiveerd. Aangenomen wordt dat een positieve reactie op de mix in 55-65 van de gevallen relevant is. Sterk positieve plakproefreacties zijn vaker relevant dan zwakkere, en een gelijktijdige reactie op één of meer producten van de patiënt maakt relevantie zeer waarschijnlijk.

Contactallergie door andere parfumgrondstoffen

Vele onderzoekers hebben de resultaten gepresenteerd van het routinematig uitvoeren van tests met bepaalde parfumgrondstoffen. De relevantie van positieve reacties bleef vaak onduidelijk. De frequentie van allergische reacties is afhankelijk van de onderzoeksgroep, van het land waarin het onderzoek plaatsvindt en van de allergenen waarmee de tests worden uitgevoerd. Parfumgrondstoffen die regelmatig positieve reacties geven zijn: benzylsalicylaat, citral, cumarine, dihydrocumarine, hydroabiëthylalcohol, jasmijn (natuurlijksynthetisch), lilial, methylsalicylaat en ylang-ylangolie. In totaal zijn 95 parfumgrondstoffen (goed omschreven moleculen) en 70 etherische oliën als contactallergenen beschreven.8

Adviezen aan de patiËnt met parfumallergie

De patiënt moet goed geïnformeerd worden over diens allergie, en de namen van de allergenen moeten verstrekt worden. Voorzover mogelijk moet de patiënt (en bij voorkeur ook diens partner) parfums en geparfumeerde cosmetica en toiletartikelen vermijden. Overigens is totale vermijding van parfums vaak niet nodig; velen zullen vertellen dat bepaalde producten goed verdragen worden. Geparfumeerde toiletartikelen zoals zeep, shampoo en doucheschuim geven meestal weinig problemen; deze producten hebben een lage concentratie parfum, worden onder gebruiksomstandigheden verdund en relatief snel van de huid afgespoeld. Sommige patiënten kunnen parfums op hun kleding aanbrengen (cave aërogene allergische reacties). Patiënten met handeczeem geeft men het advies om enige tijd vette ongeparfumeerde zalven (bijvoorbeeld vaseline) te gebruiken, opdat men zo de mogelijke rol van parfums in deze vaak multifactoriële aandoening kan evalueren. Gebruikstests en ROAT's gedurende 1-2 weken zijn nuttig om aan te tonen welke producten wel en welke niet gebruikt kunnen worden. Aan de patiënt zal ook verteld moeten worden dat huishoudelijke producten, geneesmiddelen voor lokale toepassing en beroepscontactstoffen geparfumeerd kunnen zijn.

Patiënten met parfumallergie die reageren op perubalsem en zij die positieve reacties hebben op parfumgrondstoffen die ook als geur- en smaakstoffen gebruikt worden, zoals kaneelaldehyde, kaneelalcohol, vanille en eugenol, moeten weten dat voedingsmiddelen en dranken bij sommigen symptomen kunnen provoceren of verergeren, hetzij lokaal (verergering van handeczeem, cheilitis, stomatitis), hetzij systemisch (acrovesiculeus eczeem). Een eliminatiedieet kan soms bij patiënten met therapieresistente en (of) recidiverende klachten verbetering geven.

Met dank aan dr.H.B.van der Walle, huidarts te Arnhem, voor het ter beschikking stellen van de figuur.

Literatuur
  1. Scheinman PL. Allergic contact dermatitis to fragrance: areview. Am J Contact Dermatitis 1996;7:65-76.

  2. Groot AC de, Weyland JW, Nater JP. Unwanted effects ofcosmetics and drugs used in dermatology. 3rd ed. Amsterdam: Elsevier,1994:579-627.

  3. Guin JD, Berry VK. Perfume sensitivity in adult females. Astudy of contact sensitivity to a perfume mix in two groups of studentnurses. J Am Acad Dermatol 1980;3:299-302.

  4. Groot AC de, Nater JP, Lende R van der, Rijcken B. Adverseeffects of cosmetics. A retrospective study in the general population. Int JCosm Sci 1987;9:255-9.

  5. Nielsen NH, Menné T. Allergic contact sensitizationin an unselected Danish population. The Glostrup Allergy study, Denmark. ActaDerm Venereol (Stockh) 1992;72:456-60.

  6. Groot AC de, Bruynzeel DP, Bos JD, Meeren HLM van der,Joost Th van, Jagtman BA, et al. The allergens in cosmetics. Arch Dermatol1988;24:1525-9.

  7. Meynadier JM, Meynadier J, Peyron JL, Peyron L. Formescliniques des manifestations cutanées d'allergie aux parfums. AnnDermatol Venereol 1986;113:31-41.

  8. Groot AC de, Frosch PJ. Adverse reactions to fragrances. Aclinical review. Contact Dermatitis 1997;36:57-86.

  9. Johansen JD, Rastogi SC, Menné T. Exposure toselected fragrance materials. A case study of fragrance-mix-positive eczemapatients. Contact Dermatitis 1996;34:106-10.

  10. Groot AC de, Kley AMJ van der, Bruynzeel DP, MeinardiMMHM, Smeenk G, Joost Th van, et al. Frequency of false-negative reactions tothe fragrance mix. Contact Dermatitis 1993;28:139-40.

Auteursinformatie

Carolus-Liduina Ziekenhuis, afd. Dermatologie, Postbus 1101, 5200 BD 's-Hertogenbosch.

Dr.A.C.de Groot, huidarts.

Gerelateerde artikelen

Reacties