Verwaarloosbare hoeveelheden cholesterolverhogende diterpenen in koffie gezet met de koffiepadzetmethode bij vergelijking met ongefilterde kookkoffie

Onderzoek
M.V. Boekschoten
S.T.J. van Cruchten
T.G. Kosmeijer-Schuil
M.B. Katan
Citeer dit artikel als
Ned Tijdschr Geneeskd. 2006;150:2873-5
Abstract
Download PDF

Samenvatting

Doel

De gehalten vaststellen van de serumcholesterolverhogende diterpenen cafestol en kahweol in koffie gezet met zogenaamde koffiepads en het Senseo-koffiezetapparaat bij vergelijking met filter- en kookkoffie.

Opzet

Observationeel.

Methode

In 5 steden werden bij de supermarkten Edah, Albert Heijn en Super de Boer koffiepads van het huismerk en van Douwe Egberts aangeschaft en daarmee werd koffie gezet. De gehalten aan cafestol en kahweol werden bepaald met gas-chromatografie. De waarden werden vergeleken met die van filterkoffie en van ongefilterde kookkoffie.

Resultaten

Koffie gezet met koffiepads bevatte gemiddeld 0,76 mg/l cafestol (95-BI: 0,69-0,82) en 0,85 mg/l kahweol (95-BI: 0,77-0,94), filterkoffie 0,76 mg/l cafestol (95-BI: 0,63-0,88) en 0,81 mg/l kahweol (95-BI: 0,63-0,99) en kookkoffie 72,5 mg/l cafestol (95-BI: 48,5-96,4) en 71,5 mg/l kahweol (95-BI: 45,0-98,1).

Conclusie

Koffie gezet met koffiepads en de Senseo-methode bevatte verwaarloosbare hoeveelheden diterpenen, net als filterkoffie, en heeft dus waarschijnlijk een verwaarloosbaar effect op de serumcholesterolconcentratie van consumenten.

Ned Tijdschr Geneeskd. 2006;150:2873-5

Inleiding

Consumptie van ongefilterde koffie verhoogt de serumcholesterolconcentratie en gaat samen met een verhoging van het risico op hart- en vaatziekten.1-6 Twee diterpenen, cafestol en kahweol, zijn met behulp van interventiestudies geïdentificeerd als de stoffen die verantwoordelijk zijn voor dit cholesterolverhogende effect.7 8 Cafestol en kahweol zijn aanwezig in Scandinavische kookkoffie, cafetièrekoffie, Griekse of Turkse koffie en in mindere mate in espressokoffie. Filterkoffie en oploskoffie bevatten slechts verwaarloosbare hoeveelheden van deze diterpenen.

Papieren filters voorkomen dat de diterpenen in de koffie terechtkomen en dit verklaart waarom filterkoffie geen effect heeft op de serumcholesterolconcentratie.9 10 Het zetten van koffie met behulp van kussenvormige filtertjes (zogenaamde koffiepads) en het Senseo-koffiezetapparaat is de afgelopen jaren populair geworden (bron: Consumentenbond). Het is echter onbekend of koffie gezet met behulp van deze pads cafestol en kahweol bevat. Hoewel de pads voorzien zijn van een papieren filter, zouden de dunheid van het papier plus de lichte druk waarmee het water door de pad geperst wordt ervoor kunnen zorgen dat de diterpenen in de koffie terechtkomen.

Wij onderzochten het gehalte aan cafestol en kahweol in koffie gezet met behulp van koffiepads. Met kennis van dit gehalte kan een eventueel effect op de serumcholesterolconcentratie en daarmee op het risico op coronaire hartziekten ingeschat worden.

materiaal en methoden

In de periode september-oktober 2005 kochten wij in Wageningen koffiepads van de huismerken van Edah (roodmerk), Albert Heijn (Perla ‘regular’ en ‘dark roast’), Super de Boer (mild) en van het merk Douwe Egberts (regular en dark roast), steeds 1 verpakking van 18 of 36 koffiepads. Wij herhaalden deze aanschaf in Oss, Echt, Bennekom en Veenendaal. Bovendien kochten wij in Wageningen reguliere filterkoffie van Douwe Egberts (roodmerk), Albert Heijn (Perla-snelfiltermaling, regular), Edah (roodmerk) en Super de Boer (snelfiltermaling, mild).

Uit elke padverpakking werd 3 maal een zetsel gemaakt met een Senseo-koffiezetapparaat (HD 07810/10; Philips, Eindhoven). Ook werd filterkoffie gezet met een Philips-koffiezetapparaat en met filters (Edah-huismerk) met dezelfde hoeveelheid gemalen koffie en water als voor de pads, respectievelijk 7 g en 130 ml.

Kookkoffie maakten wij door 130 ml kokend water op 7 g gemalen koffie te gieten in een erlenmeyer, dit zetsel 5 min te laten staan en vervolgens af te gieten. Alle zetsels van pads, filter- en kookkoffie werden op 37°C gehouden om te voorkomen dat de vetachtige fractie met de diterpenen bovenop ging drijven en het mengsel niet meer homogeen zou worden. Voor alle soorten koffie werden telkens 3 zetsels bij elkaar gevoegd. De diterpeengehalten werden bepaald met behulp van gas-chromatografie volgens een eerder beschreven methode.11

De dikte van filters en padpapier werd gemeten door met een schuifmaat (Mitutoyo Digimatic 500-311; Mitutoyo Nederland BV, Veenendaal) de dikte te bepalen van 20 lagen van het papier. De gemeten waarde werd door 20 gedeeld om de gemiddelde enkele dikte van het papier te verkrijgen.

resultaten en beschouwing

Het gehalte cafestol en kahweol in koffie gezet met de koffiepadmethode was verwaarloosbaar laag en vergelijkbaar met dat in filterkoffie. Wij vonden geen verschil tussen merken. Het gehalte in kookkoffie was circa 100 maal zo hoog als in de koffie gezet met pads (tabel).

Het gebruik van filterpapier bij de koffiepadmethode is geen garantie dat er geen cholesterolverhogende diterpenen in het brouwsel verschijnen. Het papier van de pads is dunner dan dat van reguliere koffiefilters. De filters van de pads waren 61 ?m dik en de reguliere filters 104 ?m, een verschil van een factor 1,7. Bovendien wordt de koffie er onder een druk van circa 1,5 bar doorheen geperst. Wij vonden eerder (ongepubliceerde waarnemingen) dat koffie geproduceerd door sommige koffieautomaten 0,33-3,39 mg cafestol per kop bevatte. De verklaring was vermoedelijk dat in deze automaten het brouwsel met onderdruk door een dun papieren filter wordt gezogen. Kennelijk is dit probleem bij de ontwikkeling van de Senseo-methode en van navolgers daarvan onderkend en vermeden, wellicht door het gebruik van een andere papiersoort.

Consumptie van grote hoeveelheden ongefilterde koffie rijk aan de diterpenen cafestol en kahweol verhoogt de serumcholesterolwaarde en het risico op myocardinfarcten. Of gebruik van filterkoffie het risico verhoogt, is omstreden.12-15 Koffie is de voornaamste bron van cafeïne en de cafeïne uit een hoeveelheid van 5 koppen koffie per dag verhoogt vermoedelijk de systolische bloeddruk met 2,4 mmHg.16 Epidemiologisch wordt echter geen duidelijk verband gezien tussen gebruik van filterkoffie en hart- en vaatziekten. Verder verhoogt koffie enigszins de homocysteïnespiegel, maar de rol van homocysteïne bij hart- en vaatziekten is onzeker.17

Onze conclusie luidt dat koffie gezet met koffiepads en de Senseo-methode waarschijnlijk een verwaarloosbaar effect heeft op de serumcholesterolconcentratie van consumenten.

Belangenconflict: het beschreven onderzoek is uitgevoerd aan de Wageningen Universiteit zonder externe financiering.

Literatuur
  1. Thelle DS, Arnesen E, Forde OH. The Tromso heart study. Does coffee raise serum cholesterol? N Engl J Med. 1983;308:1454-7.

  2. Aro A, Tuomilehto J, Kostiainen E, Uusitalo U, Pietinen P. Boiled coffee increases serum low density lipoprotein concentration. Metabolism. 1987;36:1027-30.

  3. Tverdal A, Stensvold I, Solvoll K, Foss OP, Lund-Larsen P, Bjartveit K. Coffee consumption and death from coronary heart disease in middle aged Norwegian men and women. BMJ. 1990;300:566-9.

  4. Pietinen P, Aro A, Tuomilehto J, Uusitalo U, Korhonen H. Consumption of boiled coffee is correlated with serum cholesterol in Finland. Int J Epidemiol. 1990;19:586-90.

  5. Dusseldorp M van, Katan MB. Het effect van koffie op het serumcholesterolgehalte. Ned Tijdschr Geneeskd. 1990;134:2325-7.

  6. Pietinen P, Vartiainen E, Seppanen R, Aro A, Puska P. Changes in diet in Finland from 1972 to 1992: impact on coronary heart disease risk. Prev Med. 1996;25:243-50.

  7. Weusten-van der Wouw MP, Katan MB, Viani R, Huggett AC, Liardon R, Lund-Larsen PG, et al. Identity of the cholesterol-raising factor from boiled coffee and its effects on liver function enzymes. J Lipid Res. 1994;35:721-33.

  8. Heckers H, Gobel U, Kleppel U. End of the coffee mystery: diterpene alcohols raise serum low-density lipoprotein cholesterol and triglyceride levels. J Intern Med. 1994;235:192-3.

  9. Ahola I, Jauhiainen M, Aro A. The hypercholesterolaemic factor in boiled coffee is retained by a paper filter. J Intern Med. 1991;230:293-7.

  10. Dusseldorp M van, Katan MB, Vliet T van, Demacker PN, Stalenhoef AF. Cholesterol-raising factor from boiled coffee does not pass a paper filter. Arterioscler Thromb Vasc Biol. 1991;11:586-93.

  11. Urgert R, Weg G van der, Kosmeijer-Schuil TG, Bovenkamp P van de, Hovenier R, Katan MB. Levels of the cholesterol-elevating diterpenes cafestol and kahweol in various coffee brews. J Agric Food Chem. 1995;43:2167-72.

  12. Strandhagen E, Thelle DS. Filtered coffee raises serum cholesterol: results from a controlled study. Eur J Clin Nutr. 2003;57:1164-8.

  13. Happonen P, Voutilainen S, Salonen JT. Coffee drinking is dose-dependently related to the risk of acute coronary events in middle-aged men. J Nutr. 2004;134:2381-6.

  14. Lopez-Garcia E, Dam RM van, Willett WC, Rimm EB, Manson JE, Stampfer MJ, et al. Coffee consumption and coronary heart disease in men and women: a prospective cohort study. Circulation. 2006;113:2045-53.

  15. Andersen LF, Jacobs jr DR, Carlsen MH, Blomhoff R. Consumption of coffee is associated with reduced risk of death attributed to inflammatory and cardiovascular diseases in the Iowa Women’s Health Study. Am J Clin Nutr. 2006;83:1039-46.

  16. Katan MB, Schouten E. Caffeine and arrhythmia. Am J Clin Nutr. 2005;81:539-40.

  17. Verhoef P, Katan MB. Onzekere effecten van foliumzuur op andere aandoeningen dan neuraalbuisdefecten. Ned Tijdschr Geneeskd. 2006;150:1439-42.

Auteursinformatie

Wageningen Universiteit, afd. Humane Voeding, Bomenweg 2, 6703 HD Wageningen.

Hr.dr.M.V.Boekschoten, medisch bioloog; mw.drs.S.T.J.van Cruchten, moleculair bioloog; mw.T.G.Kosmeijer-Schuil, chemisch analist.

Vrije Universiteit, Faculteit Aard- en Levenswetenschappen, Amsterdam.

Hr.prof.dr.M.B.Katan, biochemicus.

Contact hr.dr.M.V.Boekschoten (mark.boekschoten@wur.nl)

Gerelateerde artikelen

Reacties