Reversibele tandverkleuring tijdens oraal gebruik van antibiotica

R.H.B. Meyboom
M.M. Verduijn
M.G.J. Steenvoorden
J.A.M. Dekens-Konter
E.P. van Puijenbroek
Citeer dit artikel als
Ned Tijdschr Geneeskd. 1996;140:207-9
Abstract
Download PDF

Samenvatting

In de periode januari 1991-juni 1995 werden bij de stichting Landelijke Registratie Evaluatie Bijwerkingen (LAREB) 25 meldingen ontvangen van gele of bruine verkleuring van het gebit in vermoedelijke samenhang met oraal gebruikte geneesmiddelen, waarvan er 21 (84) betrekking hadden op antibiotica. Dit verschijnsel werd voornamelijk gezien bij kinderen (1721; leeftijd: 1-10 jaar) en in verband met vloeibare toedieningsvormen. Van de 21 meldingen betroffen 14 amoxicilline. De verkleuring kon hardnekkig zijn, maar verdween na verloop van tijd. Het ging vermoedelijk om de neerslag van een pigment op (en niet in) het tandglazuur. De aard van het pigment was echter onbekend.

Verschillende geneesmiddelen kunnen als bijwerking effecten op gebit en tandvlees uitoefenen,12 met als gevolg bijvoorbeeld tandverkleuring, cariës of gingivahyperplasie. Verkleuring van het gebit kan vooral voorkomen bij geneesmiddelen die een grote affiniteit voor calcium hebben en stapelen in botweefsel. Berucht is de blijvende tandverkleuring door neerslag van tetracycline wanneer het wordt toegediend aan kinderen in de periode dat de blijvende gebitselementen worden gevormd. Er zijn aanwijzingen dat sommige tetracyclinederivaten ook op latere leeftijd tandverkleuring kunnen veroorzaken, hoewel hierover minder bekend is.3-5 Fluorverbindingen, zoals gebruikt ter preventie van cariës, zijn een andere mogelijke oorzaak van persisterende tandverkleuring, vooral wanneer hoge concentraties ontstaan.2 Ook van ijzerpreparaten in vloeibare vorm is bekend dat tandverkleuring kan voorkomen.6 Hierbij gaat het om een neerslag van voorbijgaande aard.

De stichting Landelijke Registratie Evaluatie Bijwerkingen (LAREB) is een netwerk van regionale bijwerkingenrapportagecentra.7 Een aantal meldingen aan LAREB heeft er de aandacht op gevestigd dat de orale toediening van antibiotica, met name amoxicilline, vergezeld kan gaan van reversibele verkleuring van het gebit.

Meldingen van tandverkleuring

In de periode januari 1991-juni 1995 werden 25 meldingen ontvangen van verkleuring van het gebit in vermoedelijke samenhang met geneesmiddelen, waarvan er 21 (84) betrekking hadden op antibiotica. Gegevens over deze patiënten zijn opgenomen in de tabel; 14 meldingen betroffen amoxicilline of de combinatie hiervan met clavulaanzuur, 3 betroffen een macrolide-antibioticum (2 erytromycine en 1 claritromycine) en incidentele meldingen betroffen cloxacilline, doxycycline, minocycline en de combinatie van rifampicine en pyrazinamide. Zeventien meldingen betroffen kinderen tot 10 jaar, van wie 8 met een leeftijd ? 2 jaar. In deze 17 gevallen ging het om een vloeibare toedieningsvorm (suspensie of solutabs (oplostabletten)) van het antibioticum. De verkleuring werd meestal beschreven als bruin, geelbruin of geel, waarbij in 4 gevallen opgemerkt werd dat de verkleuring dichtbij het tandvlees het sterkst was. Het interval tussen het begin van het gebruik van het antibioticum en het ontstaan van tandverkleuring was gewoonlijk enkele dagen tot twee weken. De verkleuring bleek in alle gevallen reversibel, maar was soms hardnekkig; in enkele gevallen was polijsten van het gebit nodig.

Beschouwing

Het gegevensbestand dat wordt opgebouwd door LAREB bestaat tot nu toe voornamelijk uit meldingen van huisartsen en geeft derhalve vooral informatie over bijwerkingen die in de huisartspraktijk worden gezien. Met in totaal 25 meldingen is tandverkleuring een relatief zelden gerapporteerde bijwerking. Hierin treden de 21 meldingen over antibiotica sterk op de voorgrond en trekt amoxicilline vooral de aandacht. Tandverkleuring is echter niet als bijwerking van amoxicilline in de literatuur of de bijsluiter beschreven. Alle meldingen betreffen orale toediening van het antibioticum, meestal in vloeibare vorm. Het is opmerkelijk dat 17 van de 21 meldingen betrekking hadden op kinderen, in leeftijd variërend van 1 tot 10 jaar. Amoxicilline is, met name bij kinderen, wellicht ook het meest gebruikte antibioticum. Veel kinderen gebruiken dagelijks fluoridetabletten (2 maal 0,25 mg per dag, conform het Nederlandse advies voor tandheelkundig gebruik van fluoriden).8 Gezien de tijdsrelatie met het antibioticum en het voorbijgaande karakter van de verkleuring is een eventuele rol van fluoride echter minder waarschijnlijk. Amoxicilline is – in tegenstelling tot tetracycline en minocycline – een nagenoeg witte stof, die geen grote affiniteit voor botweefsel heeft en op zichzelf geen aannemelijke verklaring voor de verkleuring is. Een mogelijke verklaring zou kunnen zijn dat primaire aminen zoals amoxicilline met mono- en -disacchariden (zoals glucose en lactose) de reactie van Maillard kunnen aangaan, waarbij een bruine verkleuring optreedt.9 Sommige van de betrokken farmaceutische producten bevatten suiker, bijvoorbeeld Augmentin en Klacid, andere echter niet (zoals Flemoxin en Clamoxyl).

Vaak ontstond de verkleuring reeds tijdens de eerste dagen van de behandeling, soms echter pas na enkele weken. De ervaring laat zien dat de verkleuring, in tegenstelling tot die ten gevolge van blootstelling aan tetracycline tijdens de aanleg van het gebit, reversibel is. Het is aannemelijk dat de verkleuring, die dichtbij het tandvlees het sterkst kan zijn, niet in maar òp de tand zit en wellicht het gevolg is van stapeling van een pigment in de tandplak. Aangezien in veel gevallen expliciet is vermeld dat het gebit goed onderhouden werd, is het niet waarschijnlijk dat slechte gebitshygiëne bij het ontstaan van de verkleuring een grote rol speelt. In vergelijking met capsules en tabletten kan bij gebruik van drank of oplostabletten in de mond een relatief hoge concentratie van het antibioticum ontstaan. Men zou zich kunnen voorstellen dat overgroei van een ongevoelige bacterie zou kunnen optreden, die een bepaald pigment vormt, dat neerslaat in de tandplak. De ervaring dat tandverkleuring incidenteel in verband met andere antibiotica dan amoxicilline is gerapporteerd, kan passen bij deze hypothese. Misschien ook kunnen bepaalde hulpstoffen een rol spelen. De aard van de betreffende kleurstof is echter onopgehelderd.

Literatuur
  1. Walton JG, Seymour RA. Dental disorders. In: Davies DM,editor. Textbook of adverse drug reactions. Oxford: Oxford University Press,1991:205-29.

  2. Swart EL, Loenen AC van, Waal I van der. De mond volbijwerkingen. Pharm Weekbl 1995;130:289-95.

  3. Chiappinelli JA, Walton RE. Tooth discoloration resultingfrom long-term tetracycline therapy: a case report. Quintessence Int1992;23:539-41.

  4. Parkins FM, Furnish G, Bernstein M. Minocycline usediscolors teeth. J Am Dent Assoc 1992;123:87-9.

  5. Damm DD, Fantasia JE. Diffuse discoloration of teeth. GenDent 1991;39:7, 47.

  6. Meyboom RHB. Metals. In: Dukes MNG, editor. Meyler'sside effects of drugs. Vol 8. Elsevier: Amsterdam, 1975.

  7. Verheggen WJE, Bemt PMLA van den, Koning GHP de, Wit MJAde. Het registreren van bijwerkingen. Essentieel onderdeel van ‘goodprescription practice’. Med Contact 1994;49:471-3.

  8. Aanpassing van het advies voor tandheelkundig gebruik vanfluoriden. Geneesmiddelenbulletin 1990;24:31-2.

  9. Bolhuis GK, Cox HLM, Zuidema J. Recepteerkunde.'s-Gravenhage: Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering derPharmacie, 1992:133.

Auteursinformatie

Stichting Landelijke Registratie Evaluatie Bijwerkingen, Dr. Paul Janssenweg 149, 5026 RH Tilburg.

R.H.B.Meyboom; E.P.van Puijenbroek, huisarts.

Mw.M.M.Verduijn, apotheker te America.

Mw.M.G.J.Steenvoorden, apotheker te Tilburg.

Academisch Ziekenhuis, afd. Farmacie, Groningen.

Mw.J.A.M.Dekens-Konter, apotheker.

Contact R.H.B.Meyboom

Gerelateerde artikelen

Reacties