Merkloze sigarettenpakjes: in Nederland nog niet aan de orde

Leonore Albers
Citeer dit artikel als
Ned Tijdschr Geneeskd. 2015;159:C2615

‘Wij moeten op weg naar een samenleving waarin jongeren niet meer beginnen met roken. Het merendeel van de rokers is immers vóór het 18e levensjaar begonnen met roken.’ Dat schreef staatssecretaris Martin van Rijn (VWS) op 24 april 2015 aan de Tweede Kamer. Zijn tabaksontmoedigingsbeleid richt zich voornamelijk op handhaving van de leeftijdsgrens, kenniscampagnes, verantwoordelijkheid van de ouders en rookvrije scholen. Ook worden tabaksproducten vanaf mei 2016 minder aantrekkelijk gemaakt met gezondheidswaarschuwingen, afschrikkende foto’s en informatie over stoppen, maatregelen die zijn afgedwongen in de Europese Tabaksproductenrichtlijn.1

Volgens antirookactivisten richt de tabaksindustrie ondertussen haar marketingacties welbewust op jongeren – ‘replacement smokers’ – als vervangers voor oudere rokers die overlijden.2 Jongeren zijn namelijk vatbaar voor het ontwikkelen van nicotineafhankelijkheid; de kans dat mensen op latere leeftijd nog beginnen met roken is kleiner.3,4 Eenmaal verslaafd is marketing vanzelfsprekend nog nauwelijks nodig.

Er wordt dus van 2 kanten aan jongeren getrokken, maar de vraag is of de interventies van de overheid wel voldoende tegenwicht kunnen bieden aan de machtige marketingmachine van de tabaksindustrie. Ierland en Engeland zijn recent een stap verder gegaan door een wet aan te nemen die het standaardiseren van sigarettenpakjes, ‘plain packaging’, verplicht. Het sigarettenpakje is een van de laatst overgebleven marketingmiddelen waarmee de industrie jonge consumenten verleidt.5 Het invoeren van plain-packaging heeft in beide landen veel voeten in de aarde gehad. Sinds 2010 woedt een discussie over het nut van deze interventie, waarbij de tabakslobby het effect van merkloze pakjes betwist.6

Intussen was Australië eind 2012 het eerste land dat plain-packaging verplicht maakte. De invoering hiervan werd aanzienlijk vertraagd door rechtszaken. De industrie procedeerde door tot de Hoge Raad, omdat een wet die gestandaardiseerde pakjes verplicht inbreuk zou maken op het handelsmerk en het intellectuele eigendom van de tabaksfabrikanten. De Hoge Raad oordeelde echter dat elk handelsmerk zich moet kunnen registreren, maar dat het gebruik ervan niet gewaarborgd wordt in de wet. Beperkingen aan zowel het handelsmerk als de eigendomsrechten mogen echter alleen worden opgelegd als daarmee een rechtvaardig doel wordt nagestreefd, zoals de bescherming van de volksgezondheid.7

Rapportage van effecten

Volgens cijfers van het Australische Bureau voor Statistiek daalde de consumptie van sigaretten en tabak met 12,2% van december 2013 tot december 2014. Het aantal rokers van 14 jaar en ouder daalde van 15,1% in 2010 naar 12,8% in 2013. Of deze resultaten volledig kunnen worden toegeschreven aan de merkloze pakjes is niet helemaal duidelijk, omdat Australië meer maatregelen nam, zoals nieuwe en grotere gezondheidswaarschuwingen op de pakjes en een verbod op zichtbaarheid van verkooppunten in delen van het land.8,9

Uitgebreid onderzoek onder jongeren laat zien dat pubers de nieuwe pakjes minder aantrekkelijk vinden en meer aandacht hebben voor de gezondheidswaarschuwingen. Jongeren beschouwen neutrale pakjes als ‘onaantrekkelijk’ en ‘niet cool’ en willen ‘er niet mee gezien worden’. Het effect van plain-packaging was groter bij jongeren die nog nooit gerookt hadden.10,11

Een onafhankelijk rapport dat grotendeels gebaseerd is op deze gegevens beëindigde de discussie in Engeland en Ierland.12 Vanaf respectievelijk mei 2016 en mei 2017 moeten alle verpakkingen ‘plain’ zijn. Als antwoord daarop heeft de tabaksindustrie laten weten juridische procedures te beginnen tegen de Ierse en de Engelse overheid.13

Een Nederlands rapport dat is gemaakt in opdracht van Philip Morris, noemt 3 argumenten tegen plain-packaging: toename van illegale handel doordat namaak gemakkelijk wordt, inbreuk op de rechten van de industrie, en dalende tabaksprijzen doordat concurrentie zal plaatsvinden op basis van prijs in plaats van op merk.14 In Australië is vooralsnog geen groei van illegale handel te zien en door verhoging van de accijnzen dalen de prijzen niet.5,8

De Jonge Gezondheidsraad meldt in een recent rapport dat het Nederlandse beleid nog te weinig gebruikmaakt van bewezen effectieve interventies, zoals het verhogen van prijzen, het verminderen van het aantal verkooppunten en het uit het zicht plaatsen van tabakswaren.15 De huidige campagnes voor jongeren zijn voornamelijk gericht op zelfcontrole, omdat VWS-minister Edith Schippers ‘de diepe overtuiging heeft dat roken een eigen keuze is en de verantwoordelijkheid van de ouders’. Dit liet directeur-generaal Curatieve Zorg Bas van den Dungen (VWS) onlangs weten tijdens een bijeenkomst van ‘Dappere dokters’, naar aanleiding van kritiek op het Nederlandse tabaksbeleid.16 Merkloze sigarettenpakjes lijken dus nog ver weg in Nederland.

Literatuur
  1. Van Rijn M. Kamerbrief over tabaksontmoedingsbeleid. 23 april 2015. www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2015/04/23/kamerbrief-over-tabaksontmoediging.html
  2. TabakNee, http://www.tabaknee.nl/tabaksindustrie/hoe-de-tabaksindustrie-kinderen-aan-het-roken-brengt, geraadpleegd op 29 mei 2015
  3. Centraal bureau voor statistiek. Drinken, roken, bewegen en overgewicht en de onderwijsloopbaan. 15 mei 2012.
  4. Johnston V, Liberato S, Thomas D. Incentives for preventing smoking in children and adolescents. Cochrane Database Syst Rev. 2012 Oct 17;10:CD008645. doi: 10.1002/14651858.CD008645.pub2.
  5. Smith CN, Kraemer JD, Johnson AC, Mays D. Plain packaging of cigarettes: do we have sufficient evidence? Risk Manag Healthc Policy. 2015 Apr 2;8:21-30. doi: 10.2147.
  6. Make cigarette packaging plain, government urges. BBC News. 21 november 2010.
  7. Scollo M, Lindorff K, Coomber K, Bayly M, Wakefield M. Standardised packaging and new enlarged graphic health warnings for tobacco products in Australia legislative requirements and implementation of the Tobacco Plain Packaging Act 2011 and the Competition and Consumer (Tobacco) Information Standard, 2011. Tob Control. 2015; doi:10.1136/tobaccocontrol-2014-052073
  8. The Department of Health - Australian Government. www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/tobacco-kff, geraadpleegd op 29 mei 2015.
  9. Australian Bureau of Statistics. www.ausstats.abs.gov.au/ausstats/meisubs.nsf/0/D428E24B8D92FE97CA257DFD000D4618/$File/52060_dec%202014.pdf, geraadpleegd op 29 mei 2015.
  10. Moodie C, Ford A, Mackintosh A, Hastings G. Young People’s Perceptions of Cigarette Packaging and Plain Packaging: An Online Survey. Nicotine & Tobacco Research. 2012;14:98-105
  11. Germain D, Wakefield MA, Durkin SJ. Adolescents' perceptions of cigarette brand image: does plain packaging make a difference? J Adolesc Health. 2010;46:385-92.
  12. Cyril Chantler. Standardised packaging of tobacco. http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20140911094224/http://www.kcl.ac.uk/health/10035-TSO-2901853-Chantler-Review-ACCESSIBLE.PDF
  13. The Independent. Tobacco companies file lawsuits against UK Government over plain packaging laws. 22 mei 2015.
  14. Pors W, Rieger-Jansen M. Paper over de rechtmatigheid van ‘Plain Packaging’ en andere maatregelen met betrekking tot standaardisering van verpakkingen in Nederland. 28 mei 2013.
  15. Rapport Jonge Gezondheidsraad. Gezond opgroeien: weten wat werkt. 11 mei 2015.
  16. Wanda de Kanter uitgeroepen tot Dappere Dokter 2014. http://www.tabaknee.nl/nieuws/nieuws/33-nieuws/607-wanda-de-kanter-uitgeroepen-tot-dappere-dokter-2014, geraadpleegd op 29 mei 2015.
Dit artikel is gepubliceerd in het dossier
Roken

Gerelateerde artikelen

Reacties