Gecombineerde strengziekte door vitamine-B12-deficiëntie: eenvoudige diagnose, effectieve therapie

Klinische praktijk
J.C.F. Jongen
P.J. Koehler
C.L. Franke
Citeer dit artikel als
Ned Tijdschr Geneeskd. 2001;145:1229-33
Abstract
Download PDF

Dames en Heren,

Een tekort aan vitamine B12 kan de oorzaak zijn van de gecombineerde strengziekte, een aandoening van de achter- en zijstrengen van het ruggenmerg, waarin soms ook de perifere zenuwen, de N. opticus en de hersenen betrokken zijn. Herkenning van het klinische beeld is van vitaal belang voor de patiënt. De diagnose is met enkele eenvoudige diagnostische tests te stellen; maandelijkse injecties met vitamine B12 verlossen de patiënt van de klachten of geven een aanzienlijke verbetering. Aan de hand van 4 patiënten willen wij het ziektebeeld bij u onder de aandacht brengen en enkele bijzondere MRI-bevindingen bij deze ziekte bespreken.

Patiënt A is een 49-jarige vrouw die zich meldt op de polikliniek Neurologie met sinds enkele weken een doof, koud en tintelend gevoel in beide voeten, opstijgend tot aan de navel, later ook in de handen. Tevens klaagt zij over stoornissen in de fijne motoriek van de handen en over onzeker lopen. Zij heeft het gevoel op balletjes te lopen. Zij ervaart geen elektrische sensaties in de ledematen bij flexie van de nek (geen teken van Lhermitte). Enkele weken voor het begin van de klachten onderging zij een voor-achterwandplastiek van de vagina, waarbij zij lachgas als narcosemiddel kreeg toegediend. Als medicatie gebruikt zij oestrogenen.

Het neurologische onderzoek toont geen afwijkingen aan de hersenzenuwen. Er is een verminderde kracht in de kleine handspieren en een latente parese aan de benen. De spierrekkingsreflexen zijn symmetrisch levendig, de voetzoolreflex verloopt beiderzijds volgens Babinski. De vibratiezin is gestoord vanaf de heupen, de proprioceptie is enigszins gestoord, de temperatuurzin en pijnzin zijn intact, en de proef van Romberg heeft een afwijkende uitslag. Het looppatroon is spastisch-atactisch.

Aanvullend laboratoriumonderzoek toont een megaloblastaire anemie (hemoglobine (Hb): 7,6 mmol/l; ‘mean corpuscular volume’ (MCV): 113 fl) en een licht verlaagde vitamine-B12-concentratie (0,14 mmol/l; normaal ? 0,15 mmol/l). Antilichamen tegen ‘intrinsic factor’ worden niet gevonden. MRI van de cervicale wervelkolom laat een pathologisch verhoogd signaal zien symmetrisch dorsaal paramediaan in het myelum (figuur 1). Een maagbiopt toont een chronische ontsteking en intestinale metaplasie, met een permanente beschadiging van de pariëtale cellen tot gevolg.

Patiënte krijgt maandelijks een intramusculaire injectie met vitamine B12 en wordt succesvol gemobiliseerd. Bij controle na 4 maanden heeft zij nog last van paresthesieën.

Patiënt B, een 64-jarige man, bezoekt de polikliniek omdat hij sinds 8 maanden nekklachten heeft. Sinds een half jaar heeft hij last van beide benen, vooral van het linker. Als hij zijn nek buigt, ontstaat er een hevige, schietende pijn vanuit de nek naar de voeten (teken van Lhermitte). Hij zakt dan door de benen. Bij het opzij buigen van de nek schiet de pijn in de homolaterale arm. Af en toe heeft hij tintelingen in handen en vingers. De voorgeschiedenis vermeldt een Billroth-I-maagresectie in 1976, decompensatio cordis, silicose, ischialgie rechts en een salmonellose. Als medicatie gebruikt hij diltiazem, budesonide, formoterol en nitroglycerinepleisters.

Het neurologische onderzoek laat geen afwijkingen aan de hersenzenuwen zien. Er zijn geen paresen. De spierrekkingsreflexen zijn symmetrisch levendig, de voetzoolreflex is beiderzijds indifferent.

Aanvullend laboratoriumonderzoek laat een lichte normocytaire anemie zien (Hb: 7,2 mmol/l; MCV: 91 fl). Antilichamen tegen intrinsic factor worden niet aangetoond en antilichamen tegen mitochondriën en pariëtale cellen evenmin. De concentratie van vitamine B12 is verlaagd (0,08 mmol/l). MRI van de cervicale wervelkolom laat een kleine aankleurende afwijking zien ter hoogte van CIII-IV dorsaal in het myelum (figuur 2).

Patiënt krijgt parenteraal maandelijks vitamine B12. Na 2 maanden kan hij weer lopen zonder te vallen. Bij flexie van het hoofd houdt hij nog ‘trillingen’ in de benen en af en toe heeft hij een doof gevoel aan de laterale zijde van het linker bovenbeen. Een controle-MRI-scan van de cervicale wervelkolom met gadoliniumcontraststof 3 maanden later toont een genormaliseerd beeld.

Patiënt C is een vrouw van 47 jaar, die sinds 2 maanden stroomstoten in de voorvoeten ervaart bij buigen van de nek (teken van Lhermitte). Deze klachten zijn 3 weken na een uterusextirpatie ontstaan, waarbij zij lachgas kreeg toegediend. Vervolgens kreeg zij geleidelijk toenemende tintelingen in de voorvoeten, handen, benen en armen, en sinds 1 dag heeft zij die ook rond de neus. De tintelingen zijn voortdurend aanwezig en niet pijnlijk. Patiënte merkt dat zij minder kracht kan uitoefenen bij opstaan, schrijven en knippen. Zij heeft het gevoel alsof haar ledematen niet van haar zijn. Haar voorgeschiedenis is verder blanco en ze gebruikt geen medicatie.

Bij het neurologisch onderzoek zien wij een heldere, goed georiënteerde vrouw. Aan de hersenzenuwen zijn er geen afwijkingen. Er zijn geen paresen aan de extremiteiten. De spierrekkingsreflexen zijn symmetrisch normaal, behoudens een geringe asymmetrie van de kniepeesreflex ten nadele van links. Bij het sensibiliteitsonderzoek geeft zij een dysesthesie aan in alle extremiteiten; de positiezin is intact, de vibratiezin is alleen in het rechter been gestoord en de proef van Romberg brengt geen afwijkingen aan het licht. De coördinatie is intact, maar patiënte vertoont een onzeker looppatroon.

Aanvullend laboratoriumonderzoek laat een megaloblastaire anemie zien (Hb: 6,3 mmol/l; MCV: 113 fl), en antilichamen tegen pariëtale cellen. De concentratie van vitamine B12 is verlaagd (0,12 mmol/l). MRI van de cervicale wervelkolom laat een diffuus homogene hyperintensiteit zien over een lengte van 3 wervels in het posterieure deel van het myelum (zoals bij patiënt A in figuur 1). MRI van de hersenen laat beiderzijds aspecifieke gebieden met verhoogde signaalintensiteit op de T2-gewogen beelden zien, niet passend bij multiple sclerose.

Patiënte krijgt maandelijks vitamine B12 parenteraal. Acht maanden later heeft zij enkel nog tintelingen in de voeten en de vingers. MRI van de cervicale wervelkolom 13 maanden later laat geen afwijkingen meer zien.

Patiënt D, een 74-jarige vrouw, presenteert zich op de polikliniek met progressieve loopstoornissen. Vier maanden tevoren kon zij nog lopen, later gebruikte zij een stok ter ondersteuning. Ten tijde van het polibezoek zit zij in een rolstoel; thuis kan zij met ondersteuning van haar man nog naar het toilet lopen. De algemene dagelijkse levensverrichtingen kan zij zonder hulp niet meer uitvoeren. De klachten zijn begonnen met tintelingen in de handen en voeten en pijn in de benen. De benen mogen niet aangeraakt worden. Soms staat zij op haar voeten zonder dat zij dit merkt. Bij staan heeft zij een valneiging naar voren. Het mictiepatroon is normaal. De voorgeschiedenis vermeldt artrose van de knie, cataract en difterie. Als medicatie gebruikt zij acenocoumarol op onbekende indicatie, furosemide, betahistine en oxazepam.

Het neurologische onderzoek laat geen afwijkingen aan de hersenzenuwen zien. De kracht is normaal. De sensibiliteit is niet betrouwbaar te testen; patiënte geeft dysesthesie in de handen aan. Er bestaat een areflexie, de voetzoolreflex verloopt beiderzijds volgens Babinski. Het looppatroon is spastisch, ook wat atactisch. Patiënte sleept met het linker been. Er is een contractuur van Dupuytren aan de linker hand.

Aanvullend laboratoriumonderzoek toont een megaloblastaire anemie (Hb: 6,5 mmol/l; MCV: 124 fl), en een verlaagde vitamine-B12-spiegel (0,03 mmol/l). Antilichamen tegen intrinsic factor, pariëtale cellen en mitochondriën worden niet aangetoond; de bepaling van antilichamen tegen glad spierweefsel geeft een zwak-positieve uitslag. MRI van de cervicale wervelkolom wordt niet verricht. Een EMG laat aanwijzingen zien voor een lichte axonale polyneuropathie. De CT-scan van de hersenen is normaal.

Patiënte krijgt maandelijks intramusculaire vitamine-B12-injecties. Na 3 maanden kan zij weer, met steun van iemands arm of met behulp van een rollator, lopen.

Deficiëntie van vitamine B12 (cobalamine) veroorzaakt niet alleen een megaloblastaire anemie, ook kunnen neurologische symptomen ontstaan door aantasting van de spinale achter- en zijstrengen (vandaar de naam ‘gecombineerde strengziekte’). De perifere zenuwen, de hersenen en de N. opticus kunnen meedoen. Het klinisch beeld bestaat uit gnostische sensibiliteitsstoornissen en ataxie (aantasting van de achterstrengen) en een bipiramidaal syndroom (aantasting van de zijstrengen). Soms is er een demyeliniserende polyneuropathie (perifere zenuwen), of zijn er cognitieve functiestoornissen (het brein) of visusstoornissen (neuritis optica). Het teken van Lhermitte, dat in enkele van deze ziektegeschiedenissen naar voren komt, treedt eveneens op bij aantasting van de achterstrengen, en kan ook optreden bij bijvoorbeeld multiple sclerose of na bestraling van het myelum.

De pathogenese van de megaloblastaire anemie wordt erin gezocht dat vitamine B12 een essentiële cofactor is in de omzetting van homocysteïne in methionine. Cobalaminedeficiëntie veroorzaakt hierdoor een fout in de DNA-synthese, waardoor er hematologische afwijkingen ontstaan (met name productie van megaloblasten). Dit verklaart echter nog niet de neurologische afwijkingen. Vitamine B12 is ook nodig voor de synthese van myeline. Bij mensen met vitamine-B12-deficiëntie treedt demyelinisatie op doordat de membraanlipiden in de myelineschede abnormale vetzuren bevatten.

Langdurige toediening van N2O (lachgas) inactiveert het methylcobalamineafhankelijke enzym methioninesynthetase, dat vroeg in de myelinesynthese ingrijpt. Hierdoor kan vooral bij mensen met marginale vitamine-B12-spiegels een myelopathie uitgelokt worden. Dit kan verklaren dat bij patiënt A en C het ziektebeeld kort na een operatie is ontstaan.

Een tekort aan vitamine B12 ontstaat zelden door een deficiënt dieet. Meestal is een defect in het resorptiemechanisme de oorzaak. Vitamine B12 wordt, gekoppeld aan het glycoproteïne intrinsic factor, vervoerd naar het terminale ileum, waar het complex opgenomen wordt in de bloedbaan. Intrinsic factor wordt geproduceerd door de pariëtale cellen van de maag. Defecten in dit mechanisme kunnen ontstaan door antilichamen tegen intrinsic factor of tegen pariëtale cellen, resectie van pariëtale cellen (denk aan de Billroth-I-resectie van patiënt B), of door resectie van het terminale ileum. Het is dan ook niet zinvol om vitamine B12 oraal te suppleren.

Bij vermoeden van de ziekte laat de neuroloog de Hb-concentratie, de MCV en de vitamine-B12-spiegel bepalen. De internist kan eventueel door bepalen van antilichamen en door middel van een Schilling-test (orale toediening van met kobalt gelabeld vitamine B12 en vervolgens bepaling daarvan in de urine) uitzoeken waar het resorptiedefect zit. Bij vermoeden van een polyneuropathie kan EMG verricht worden, bij visusstoornissen kunnen visuele geëvoceerde potentialen worden gemeten en bij cognitieve achteruitgang kan MRI van de hersenen worden verricht.

In de literatuur zijn verschillende patiënten beschreven met gecombineerde strengziekte bij wie MRI van de cervicale wervelkolom de eerder beschreven hyperintensiteit op de T2-gewogen opname liet zien;1-6 er is een patiënt beschreven bij wie aankleuring met gadoliniumcontraststof optrad van de achterstrengen en zelfs de zijstrengen op de T1-gewogen opname,7 en een patiënt met uitgebreide cerebrale schade door vitamine-B12-deficiëntie;8 en ook de relatie met N2O is gerapporteerd.3 9-11 Het bloedbeeld bij de gecombineerde strengziekte behoeft echter niet afwijkend te zijn.12 Bij een duidelijk klinisch beeld met bijpassende verlaagde vitamine-B12-spiegel en megaloblastaire anemie is MRI van de cervicale wervelkolom niet nodig (zoals bij patiënt D).

De behandeling van de vitamine-B12-deficiëntie als gevolg van een resorptiestoornis bestaat uit het levenslang maandelijks intramusculair toedienen van 1000 ?g hydroxocobalamine.

De prognose van de gecombineerde strengziekte is gunstig, hoewel ongeveer de helft van de patiënten restverschijnselen houdt, veelal bestaand uit paresthesieën; 6 houdt er matig tot ernstig invaliderende verschijnselen aan over.13

Dames en Heren, gecombineerde strengziekte is een voorbeeld van een ernstige invaliderende neurologische aandoening, waarvoor bij vroege, veelal eenvoudige diagnostiek een adequate behandeling voorhanden is. Bij het beeld van een spastisch-atactisch syndroom moeten wij deze diagnose daarom altijd overwegen. Ook als er bij MRI van de cervicale wervelkolom afwijkingen gevonden worden, mag de diagnose niet verworpen worden. Bij een typisch klinisch beeld en bijbehorende afwijkende laboratoriumbevindingen is MRI van de cervicale wervelkolom niet noodzakelijk. Zo snel mogelijk beginnen met de behandeling is van het grootste belang.

Literatuur
  1. Berger JR, Quencer R. Reversible myelopathy withpernicious anemia: clinical/MR correlation. Neurology1991;41:947-8.

  2. Murata S, Naritomi H, Sawada T. MRI in subacute combineddegeneration. Neuroradiology 1994;36:408-9.

  3. Timms SR, Curé JK, Kurent JE. Subacute combineddegeneration of the spinal cord: MR findings. AJNR Am J Neuroradiol1993;14:1224-7.

  4. Larner AJ, Zeman AZJ, Allen CMC, Antoun NM. MRIappearances in subacute combined degeneration of the spinal cord due tovitamin B12 deficiency letter. J Neurol Neurosurg Psychiatry1997; 62:99-100.

  5. Karacostas D, Artemis N, Bairactaris C, Tsitourides I,Milonas I. Cobalamin deficiency: MRI detection of posterior columnsinvolvement and posttreatment resolution. J Neuroimaging1998;8:171-3.

  6. Yamada K, Shrier DA, Tanaka H, Numaguchi Y. A case ofsubacute combined degeneration: MRI findings. Neuroradiology 1998;40:398-400.

  7. Locatelli ER, Laureno R, Ballard P, Mark AS. MRI invitamin B12 deficiency myelopathy. Can J Neurol Sci 1999;26:60-3.

  8. Stojsavljevic N, Levic Z, Drulovic J, Dragutinovic G. A44-month clinical-brain MRI follow-up in a patient with B12 deficiency.Neurology 1997;49:878-81.

  9. Marié RM, Le Biez E, Busson Ph, Schaeffer S,Boiteau L, Dupuy B, et al. Nitrous oxide anesthesia-associated myelopathy.Arch Neurol 2000;57:380-2.

  10. Pema PJ, Horak HA, Wyatt RH. Myelopathy caused by nitrousoxide toxicity. AJNR Am J Neuroradiol 1998;19:894-6.

  11. Vishnubhakat SM, Beresford HR. Reversible myeloneuropathyof nitrous oxide abuse: serial electrophysiological studies. Muscle Nerve1991;14:22-6.

  12. Hemmer B, Glocker FX, Schumacher M, Deutschl G, LuckingCH. Subacute combined degeneration: clinical, electrophysiological, andmagnetic resonance imaging findings. J Neurol Neurosurg Psychiatry1998;65:822-7.

  13. Healton EB, Savage DG, Brust JC, Garrett TJ, LindenbaumJ. Neurologic aspects of cobalamin deficiency. Medicine (Baltimore)1991;70:229-45.

Auteursinformatie

Atrium Medisch Centrum, afd. Neurologie, Postbus 4446, 6401 CX Heerlen.

Mw.J.C.F.Jongen, assistent-geneeskundige; dr.P.J.Koehler en dr.C.L. Franke, neurologen.

Contact mw.J.C.F.Jongen (jongenj@cuci.nl)

Gerelateerde artikelen

Reacties

G.J.
van Geffen

Nijmegen, juli 2001,

Jongen et al. (2001:1229-33) beschrijven in hun artikel 2 patiënten met marginale vitamine B12-spiegels bij wie mogelijk door toediening van lachgas een myelopathie werd uitgelokt. Lachgas inactiveert cobalamine in vitamine B12. Wanneer de cobalaminevoorraad uitgeput raakt, leidt dit tot verminderde aanmaak van myeline. In 2 verschillende situaties kan een myeloneuropathie ontstaan als gevolg van lachgastoediening: bij patiënten met normale uitgangsspiegels cobalamine die langdurig en herhaaldelijk blootgesteld worden aan lachgas en na eenmalige blootstelling aan lachgas bij patiënten met subklinische cobalaminedeficiënties.1 Verder komt cobalaminedeficiëntie voor als gevolg van resorptiestoornissen en bij oudere patiënten.2 Dit betekent dat een aanzienlijk aantal patiënten die een operatie onder algehele inhalatieanesthesie met lachgas ondergaan, risico loopt op een door lachgas geïnduceerde neuropathie. Routinematig preoperatief screenen van elke patiënt met een mogelijke vitamine B12-deficiëntie is kostbaar en onnodig. Lachgas is zeker niet essentieel bij algehele inhalatieanesthesie. Daarom is vanuit anesthesiologisch oogpunt de veiligste benadering om bij de eerder genoemde categorie patiënten geen lachgas te gebruiken. Wenst men toch lachgas te gebruiken, dan zou overwogen kunnen worden om vitamine B12 peroperatief toe te dienen.

G.J. van Geffen
H.D. de Boer
T. Liem
Literatuur
  1. Guttormsen AB, Refsum H, Ueland PM. The interaction between nitrous oxide and cobalamin. Biochemical effects and clinical consequences. Acta Anaesthesiol Scand 1994;38:753-6.

  2. Pennypacker LC, Allen RH, Kelly JP, Matthews LM, Grigsby J, Kaye K, et al. High prevalence of cobalamin deficiency in elderly outpatients. J Am Geriatr Soc 1992;40:1197-204.

D.
van Asselt

Nijmegen, juli 2001,

Graag wil ik een hardnekkige misvatting in de recente klinische les over gecombineerde strengziekte door vitamine-B12-deficiëntie rechtzetten (2001:1229-33). Collega Jongen stelt dat het niet zinvol is om vitamine B12 oraal te suppleren. Echter, de eerste succesvolle behandeling in 1926 van een tot dan toe dodelijke, dus pernicieuze, anemie was een leverdieet. Het is al lang geleden aangetoond dat ongeveer 1% van een orale vitamine B12-dosis zonder intrinsieke factor, waarschijnlijk door passieve diffusie, in de darmen wordt opgenomen.1 2 Vooral in Scandinavische landen worden patiënten met een vitamine-B12-deficiëntie behandeld met een dagelijks tabletje 1000 μg cyanocobalamine. In de rest van de wereld zijn maar weinig artsen op de hoogte van deze effectieve orale therapie van vitamine-B12-deficiëntie.3 Derhalve: orale vitamine-B12-therapie is zinvol én patiëntvriendelijk.

D. van Asselt
Literatuur
  1. Brody EA, Estren S, Wasserman LR. Treatment of pernicious anemia by oral administration of vitamin B12 without added intrinsic factor. N Engl J Med 1959;260:361-7.

  2. Waife SO, Jansen jr CJ, Crabtree RE, Grinnan EL, Fouts PJ. Oral vitamin B12 without intrinsic factor in the treatment of pernicious anemia. Ann Intern Med 1963;58:810-7.

  3. Lederle FA. Oral cobalamin for pernicious anemia. Medicine's best kept secret? JAMA 1991;265:94-5.

J.C.F.
Jongen

Heerlen, augustus 2001,

Wij danken collega's Van Geffen et al. voor de waardevolle toevoeging over het gebruik van lachgas.

Collega Van Asselt maakt ons attent op de patiëntvriendelijke mogelijkheid vitamine B12 oraal te suppleren. Deze mogelijkheid berust op een resorptie van 1,2% van de totale hoeveelheid oraal toegediende dosis cyanocobalamine, die onafhankelijk van intrinsic factor door de colonwand diffundeert (het toevoegen van intrinsic factor leidt vaak tot vorming van antistoffen). Praktisch gezien komt dit neer op een orale dosis cyanocobalamine van 1000 μg eenmaal daags, ten opzichte van een intramusculaire dosis hydroxocobalamine van 1000 μg eenmaal per maand.

Cyanocobalamine is in Nederland alleen als geregistreerd geneesmiddel verkrijgbaar in de vorm van Cobalt-57-gelabeld cyanocobalamine, dat vervaardigd wordt voor diagnostische doeleinden (Schilling-test). De hoeveelheid cyanocobalamine in vrij verkrijgbare multivitaminepreparaten bedraagt slechts 0,5-5 μg per tablet of dragee. Wel bestaan er, als voedingssupplement vallend onder de Warenwet, tabletten en capsules van 100, 500, 1000 en 2500 μg cyanocobalamine. Omdat deze niet geregistreerd zijn als geneesmiddel komen de kosten ervan (circa 2 kwartjes per dag) waarschijnlijk niet voor vergoeding in aanmerking. De patiënt kan dan kiezen voor een maandelijkse injectie of voor dagelijks pillen slikken, dit laatste voor een bedrag van ca. ƒ 120,- -ƒ 200,- op jaarbasis.

Gegevens verstrekt door J.Ph.A.Branje, ziekenhuisapotheker, Atrium Medisch Centrum, Heerlen.

J.C.F. Jongen