Een beknopte geschiedenis van de liesbreukoperatie bij volwassenen

Zwolle, juni 2007,

In aanvulling op het artikel van collega Bekker et al. (2007:924-31) vragen wij graag aandacht voor de Nederlandse medicus Petrus Camper (1722-1789), die wordt gezien als een sleutelfiguur in een belangrijke periode in de ontwikkeling van de liesbreukchirurgie. In de 2e helft van de 18e eeuw werd de anatomie van het lieskanaal nauwkeurig bestudeerd en beschreven, en werd de ontstaanswijze van liesbreuken ontdekt. Deze periode, ook wel ‘het anatomische tijdsperk’ genoemd, vormt de brug tussen de breuksnijders, die op barbaarse wijze patiënten castreerden, en degenen die een op anatomische kennis gebaseerde rationele behandeling van liesbreuken toepasten.1-5

Camper was hoogleraar Anatomie en Chirurgie in Franeker, een functie die hij later ook in Amsterdam en Groningen bekleedde.6-8 Hij beschreef het lieskanaal als ‘zijnde een opening in de buik waar het peritoneum doorkwam en daarna een koker om de testis vormde’.9 Een liesbreuk bij kinderen ontstaat wanneer ‘deze koker na de geboorte open blijft en zich niet om de zaadvaten heen sluit’.9 Bij bejaarden kan ‘het peritoneum zich langzamerhand tot een zak uitzetten in de lies’ en kan ‘een hernia door een ongehoorde opnieuw gemaakte opening bezijden de annulus niet ver van de linea alba gaan’.9 Breuken op de kinderleeftijd zwachtelde hij, zodat deze gereponeerd bleven en de gelegenheid kregen te vergroeien. Bij volwassenen reponeerde hij de breuken met een breukband. Camper stelde dat ‘de verstropte [geïncarcereerde] breuk alleen door snijding kon genezen’.9 Er wordt gezegd dat ‘zelden iemand vóór Camper dit onderwerp [liesbreuken] in zijn geheelen omvang zóó wetenschappelijk, zóó nauwkeurig, zóó doelmatig heeft behandeld’.10 Campers Icones herniarum (1801) wordt gezien als zijn bekendste werk.1 Hij ontwikkelde metalen breukbanden met een veer en pelottes gemaakt van kurk, hout of ivoor, bekleed met hazenvel en gebaseerd op meetkundige verhoudingen van het bekken.9 Men stelde dat ‘de gemakkelijkste en zekerste breukbanden die van den Heer Camper zijn’.10 Uiteindelijk zijn het voornamelijk ‘Zijne prachtige topographische anatomische platen waarmede hij als ’t ware den te volgen weg aanwees bij het verrichten van vele operaties’ (figuur), die, zowel nationaal als internationaal, tot een beter begrip van de anatomie van het lieskanaal hebben bijgedragen en de weg voor de latere liesbreukchirurgie hebben gebaand.9 10 Heden ten dage bouwen wij dan ook nog steeds voort op het werk van Petrus Camper, die als een van de vaderlandse pioniers in de liesbreukchirurgie kan worden beschouwd.

Groningen, juli 2007,

Hoewel wij ons niet alleen op de Nederlandse situatie gefocust hebben, konden wij bij het maken van ons artikel over de geschiedenis van de liesbreuk inderdaad niet om Petrus Camper en zijn schitterende atlas Icones herniarum heen.1 Hij was een van degenen die in de 2e helft van de 18e eeuw aandoeningen van de liesbreuk ophelderden, op basis waarvan in de volgende eeuw een begin kon worden gemaakt met een zinnige operatieve behandeling. Petrus Camper noemde zichzelf ‘chirurg’ in enkele bekende werken die in de bibliotheek van het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde te vinden zijn (zie www.ntvg.nl; doorklikken op ‘bibliotheekcatalogus’).2 Ook in diverse secundaire bronnen wordt hij vaak ‘chirurg’ genoemd, doch hij was medicus. Hem alleen ‘chirurg’ noemen doet Petrus Camper tekort. Naar ons huidige idee was hij vooral ook een anatoom met een buitengewone kennis van het menselijk bekken.2 3 De beste middenweg is hem ‘medicus’ te noemen, want dat was hij zeker. Breukbanden vormden destijds de hoofdmoot van de behandeling van (lies)breuken. Juist in die tijd was hij een absolute grootmeester in het vervaardigen van breukbanden, waarbij zijn gedegen anatomische kennis hem zeker geholpen zal hebben. Hemicastratie dan wel andere pogingen tot operatieve behandeling werden vooral door rondreizende charlatans en breuksnijders toegepast, of waren een ultimum refugium in geval van een beklemde breuk.