De medisch-historische boekerijen en verzamelingen in Nederlandse instituten

Perspectief
J. van der Heide
Citeer dit artikel als
Ned Tijdschr Geneeskd. 1986;130:126-8
Download PDF

Sedert 1983 komen vertegenwoordigers van de hieronder als eerste 6 genoemde instellingen regelmatig bijeen voor onderling beraad over de instandhouding en uitbreiding van de bibliotheken en verzamelingen die zij helpen beheren. Deze twee taken zijn moeilijker te volvoeren naarmate de geldgevers – overheid, particulieren, stichtingen en verenigingen – moeilijker tijden doormaken, terwijl bovendien druk op de fondsen wordt uitgeoefend door instituten en vakgroepen die hoger ‘scoren’ naar de maatstaven die voor bèta-faculteiten gelden. De samenwerkende medisch-historische instellingen menen echter dat de geschiedenis der Geneeskunde een wezenlijke bijdrage kan leveren aan hedendaagse en toekomstige ontwikkelingen, doordat zij de realiteit in historisch perspectief plaatsen en daarmee de oorsprong van deelproblemen verhelderen. In feite hebben deze historische instituten, met het karakter van alfa-geneeskunde, zelfs een hoge produktie.

In de eerste plaats treden zij gezamenlijk op om beter zichtbaar te zijn. Zij willen daarbij de interesse wekken van de jonge generatie en een ieder die zoekt, de weg wijzen naar de bronnen.

In de tweede plaats streven zij ernaar om belangrijke, vaak door zeldzaamheid kostbare, goederen te verwerven zonder onderlinge concurrentie, met eventuele toewijzing aan dat instituut dat zich in die richting heeft gespecialiseerd. Ook als er geen sprake is van hoge kosten, is het van belang dat archieven en andere zaken die ter beschikking komen, op de juiste plaats belanden.

Tenslotte is er een veelvoud van redenen voor overleg binnen de groep medisch-historische instituten. Vooral uitwisseling van oplossingen van problemen – zoals conservering en restauratie – en van ieders reeds geordende informatie en onderlinge dienstverlening leiden tot een betere ‘performance’.

Behalve op grond van historische interesse, is het samenwerkingsverband niet exclusief. Aan de tafel van Clio kunnen andere instellingen ook aanzitten, zodat deze inleiding in het bestaan der onderstaande bibliotheken en verzamelingen tevens een uitnodiging inhoudt tot deelneming door andere. Het secretariaat van de Werkgroep Medisch-historische boekerijen wordt gehouden door de bibliothecaris van het Museum Boerhaave.

Bibliotheek van het museum boerhaave

Adres: Steenstraat 1a, 2312 BS Leiden; tel. 071-123084 134251.

Openingstijden: maandag t.m. vrijdag 9.00-12.00 en 13.00-16.30 uur; telefonische afspraak voor bezoek wordt op prijs gesteld.

Contactpersonen: H.J.F.M. Leechburg Auwers en mw. E.C. Weijermans.

Het Rijksmuseum voor de Geschiedenis van de Natuurwetenschappen en van de Geneeskunde, kortweg Museum Boerhaave genaamd, verzamelt historische instrumenten, afbeeldingen, archiefmateriaal en boeken op de genoemde vakgebieden. Het museum werd in 1928 gesticht en voor het publiek opengesteld in 1931; in 1947 werd het museum door het Rijk overgenomen. De bibliotheek van het Instituut voor de Geschiedenis der Geneeskunde, Wiskunde en Natuurwetenschappen, in 1948 in bruikleen gegeven, werd in 1964 eigendom van het museum. Een groot gedeelte van deze collectie bestaat uit het vroegere bezit van dr. J.G. de Lint, waartoe tevens behoort een verzameling enveloppen met biografische gegevens van Nederlandse geneesheren in de vorm van knipsels, aantekeningen en advertenties.

In de museumbibliotheek vindt men veel primaire (oorspronkelijke) en secundaire (verwerkte en bewerkte) bronnen op de volgende medisch-historische gebieden: geschiedenis geneeskunde algemeen, geneeskundig onderwijs, anatomie, fysiologie, praktische farmacie, geneesmiddelen, pathologie, therapie, infectieziekten, virusziekten, gynaecologie, chirurgie, algemene operatieve behandelingen, verloskunde en verder nog diverse, kleinere, deelgebieden.

De totale bibliotheek bevat ca. 20.000 boeken (waarvan ca. 40 medisch-historische in strikte zin) en daarenboven een uitgebreide collectie prenten en archiefmateriaal, en zij heeft abonnementen op de belangrijkste medisch-historische tijdschriften. Als laatste, maar niet minst belangrijke, onderdeel van de collectie kan de verzameling catalogi van instrumenten en instrumentfabrieken genoemd worden, waaronder die van Stöpler en Laméris.

De collectie is via diverse catalogi toegankelijk, waarbij met name de catalogus van portretten in boeken genoemd kan worden, evenals een catalogus op instrumentmakers zoals voorkomend in de in de bibliotheek aanwezige literatuur. Het bezit van de bibliotheek is opgenomen in de Centrale Catalogus en in de Centrale Catalogus voor Periodieken, beide gevestigd in de Koninklijke Bibliotheek te Den Haag. Uitleen van boeken is mogelijk.

De werkzaamheden van de afdeling Geschiedenis der Geneeskunde (Metamedica, hoofd: prof.dr. A.M. Luyendijk-Elshout) van de Faculteit der geneeskunde steunen in belangrijke mate op de boekerij van het Museum Boerhaave.

Bibliotheek van het medisch encyclopedisch instituut van de vrije universiteit te amsterdam

Adres: Van der Boechorststraat 7, 1081 BT Amsterdam; tel. 020-5482700.

Openingstijden: maandag t.m. vrijdag 9.00-12.00 en 14.00-17.00 uur.

Contactpersoon: mw. A.A.G. Ham.

De bibliotheek van het Instituut (opgericht in 1950) bevat ca. 4.000 boeken, waarvan een klein deel (ca. 300 titels) uit de periode vóór 1900. Bovendien beschikt de bibliotheek over nog enkele bijzondere collecties:

– De ‘Landmarks of Science’, bestaande uit microfiches van ca. 4.000 wetenschapshistorische werken uit de periode vóór 1900. De catalogus daarvan is op het Instituut te raadplegen; de fiches vindt men elders in het universiteitsgebouw.

– De ‘Nightingale-collection’, bestaande uit 1.133 boeken en archivalia (op microfiche) betreffende de geschiedenis van de ziekenverpleging en het ziekenhuiswezen.

– Tevens aanwezig zijn ca. 15 lopende medisch-historische tijdschriften.

– Op het Instituut bevindt zich een volledige serie van de Handelingen van de Eerste en Tweede Kamer 1813-1954.

Documentatie: Biografische documentatie van Nederlandse medici en apothekers vóór 1800; biografische index Nederlandse geneeskundigen en apothekers 1818-1865; auteursindex op de Nederlandse medische tijdschriften 1800-1870. Faciliteiten: microfiche-reader (transparante èn opake fiches), en fotokopieerapparatuur.

Bibliotheek van de sectie medische geschiedenis van de medische bibliotheek, faculteit geneeskunde, erasmus universiteit rotterdam

Adres: Molewaterplein 50, Postbus 1738, 3000 DR Rotterdam; tel. 010-635190.

Openingstijden: maandag t.m. vrijdag 9.00-17.30 uur; voor informatie alleen op donderdag. Contactpersoon: mw. G.H. ten Cate-Witte.

Deze boekerij, opgericht in 1972, bevat ca. 3.500 medisch-historische naslagwerken en monografieën, waaronder de collectie dr. N.J. Schulte over de antieke geneeskunde. De gehele collectie maakt onderdeel uit van de Medische Bibliotheek, zodat oude medische boekwerken en tijdschriften gemakkelijk toegankelijk zijn. Faciliteiten: fotokopieerapparatuur en microfiche-reader.

Bibliotheek van het instituut voor geschiedenis der geneeskunde van de katholieke universiteit nijmegen

Adres: Huize Heyendaal, Geert Grooteplein Noord 9, 6500 HB Nijmegen; tel. 080-513359.

Openingstijden: maandag t.m. vrijdag 9.30-17.00 uur. Bezoekers dienen zich te melden bij het secretariaat; dit is woensdags gesloten.

Contactpersonen: mw. drs. M. Poulissen en mw. B. van Hasselt-Kiesling. Telefonische afspraak voor bezoek wordt op prijs gesteld.

De handbibliotheek van het Instituut, opgericht in 1970, omvatte op 1 september 1985 ca. 1.800 werken. Aangezien het zwaartepunt van het wetenschappelijk onderzoek van dit instituut op de vorige eeuw ligt, is de 19e eeuw naar verhouding sterk vertegenwoordigd, zowel met primaire als met secundaire literatuur. Ook met betrekking tot de Grieks-Romeinse Oudheid is deze bibliotheek goed voorzien. Standaard leer- en handboeken, encyclopedieën, biografische en bibliografische naslagwerken ontbreken niet.

– Het boekenbestand is gecatalogiseerd op auteur, onderwerp – ook biografisch – en historische periode. Dit geldt ook voor de overdrukken, waarvan de bibliotheek ongeveer 4.500 stuks bezit.

– De platencollectie omvat een kleine 4.000 exemplaren, zij is via een afzonderlijke cartotheek toegankelijk.

– Het instituut is geabonneerd op een tiental medisch-historische tijdschriften, maar bezit ook van oudere periodieken min of meer aaneengesloten reeksen.

De bibliotheek is zodanig ingericht, dat bezoekers daarin zonder veel moeite hun weg kunnen vinden. Nadere informatie geeft zo nodig het secretariaat of drs. E.S. Houwaart, wetenschappelijk medewerker.

Uitleen is op beperkte schaal mogelijk. Naslagwerken, tijdschriftjaargangen, overdrukken en platen, alsmede oude en zeldzame boeken worden niet uitgeleend. Een fotokopieerapparaat is aanwezig.

Bibliotheek van de koninklijke nederlandsche maatschappij tot bevordering der geneeskunst

Adres: Bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam, Singel 425, 1012 WP Amsterdam. Correspondentie: Postbus 19185, 1000 GD Amsterdam.

Openingstijden: maandag t.m. vrijdag 9.30-24.00 uur (1 juli-16 augustus: 9.30-17.15 uur).

Uitleenbureau: 9.30-17.15 uur, 19.00-22.00 uur, vrijdagavond gesloten; boeken na 16.30 uur aangevraagd zijn de volgende dag beschikbaar.

Contactpersoon: W.K. Gnirrep, tel. 020-5252473.

De Bibliotheek van de KNMG is tegelijk met de Maatschappij zelf opgericht in 1849. Sinds 1856 is zij in bruikleen verenigd met de Bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam. Het verzamelgebied omvat werken van Nederlandse schrijvers op het gebied van de geneeskunde en haar hulpwetenschappen, van buitenlanders voor zover die in Nederland zijn gepubliceerd en voorts van alles wat Nederland betreft uit geneeskundig standpunt bezien. De verzameling is primair medisch-historisch gericht en legt zich niet toe op de verwerving van de meest recente medische literatuur.

De bibliotheek bevat ca. 36.000 werken, waarvan ca. 9.000 verschenen voor 1800; voorts een groot aantal tijdschriftenreeksen, ca. 740 handschriften en ca. 1.100 brieven. Door integratie met de UB staan tevens een belangrijke algemene collectie op medisch-historisch gebied en een uitvoerig bibliografisch apparaat ter beschikking van de onderzoeker. Er bestaat een gedrukte catalogus in boekvorm van de bibliotheek, de Bibliotheca Medica Neerlandica: dl. I (1930), II (1949) en III (1980). De eerste twee delen zijn systematisch ingedeeld, met een alfabetisch register, het derde deel is alfabetisch ingericht. Het bezit is tevens opgenomen in de diverse catalogi op fiches van de UB, zowel alfabetisch als systematisch. De aanwinsten sinds 1978 zijn opgenomen in de catalogus op microfiche, alfabetisch en op trefwoord, ook ‘on-line’ op beeldscherm. Bijzondere collectiekernen: de Vesalius-, Boerhaave- en Camperverzamelingen, vroedvrouwenboekjes, pestboekjes en de verzameling op het gebied van inoculatie en vaccinatie.

Uitlening is onderworpen aan de regels van de UB. Nadere informatie verschaft de Gids voor de Universiteitsbibliotheek (van Amsterdam), kosteloos verkrijgbaar bij het Uitleenbureau. Faciliteiten: Er is kopieerapparatuur aanwezig om zelf kopieën te maken. Oude drukken en handschriften mogen alleen door de fotodienst gekopieerd worden, ook foto's, dia's, microfilms en transparant-kopieën kunnen gemaakt worden. Verder staan ter beschikking microfiche-readers en een readerprinter voor microfiches en films.

Bibliotheek van de vereniging nederlands tijdschrift voor geneeskunde

Adres: Jan Luykenstraat 5, 1071 CJ Amsterdam; tel. 020-620150624640.

Openingstijden: dinsdag t.m. vrijdag 9.00-12.00 en 14.00-17.00 uur. Na telefonische afspraak kunnen boeken en teksten ter inzage worden gegeven.

Contactpersonen: J. van der Heide en Th.M.D. Klück.

De bibliotheek, tot de vorming waarvan rond 1900 de aanzet werd gegeven, omvat nu ca. 10.000 boektitels, waarvan ruim 600 werken uit de periode 1485-1800 (vermeld in catalogus deel I). In deze vroegste groep treft men behalve uitgaven van anatomische en fysiologische aard ook kruidboeken aan. In het eerste kwartaal van 1986 zal deel II van de catalogus verschijnen, waarin boeken na 1800 (tot heden) zijn opgenomen. Vermeldenswaardig zijn de boeken over (dierlijk) magnetisme, die door prof.dr. G. van Rijnberk aan de collectie werden toegevoegd. Tevens zijn er diverse medisch-historische tijdschriften, pamfletten en brochures, en oude geneeskundige tijdschriften, waaronder alle jaargangen van het Tijdschrift.

Annex aan de bibliotheek is de verzameling van ruim 2.000 portretten en medische voorstellingen.

Collectie kalman klein van de subfaculteit tandheelkunde van de rijksuniversiteit utrecht

Adres: Tandheelkundig Instituut, Sorbonnelaan 16, 3584 CA Utrecht; tel. 030-533487.

Door de sluiting van de Subfaculteit Tandheelkunde is de bibliotheek van de collectie Kalman Klein thans niet toegankelijk, terwijl over de toekomstige bruikbaarheid nog niets is te zeggen. In incidentele gevallen kan over het gebruik van de bibliotheek contact worden opgenomen met G.J. van Wiggen.

Een catalogus met trefwoordenregister is in voorbereiding en zal binnenkort worden uitgegeven.

Auteursinformatie

Vereniging Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, Amsterdam.

J.van der Heide, secretaris van de Bibliotheekcommissie.

Contact van de werkgroep: Bibliothecaris Museum Boerhaave, Steenstraat 1a, 2312 BS Leiden

Verantwoording

Namens de Werkgroep Medisch-historische boekerijen.

Gerelateerde artikelen

Reacties