Zorgprofessionals voor het klimaat

Oproep tot actie voor een gezondere wereld
Klinische praktijk
Marcel Olde Rikkert
Mariëlle Jambroes
Wim Opstelten
Citeer dit artikel als: Ned Tijdschr Geneeskd. 2021;165:D6317
Download PDF

Het wordt een herfst vol internationale conferenties over het klimaat en de biodiversiteit. Voor medische tijdschriften wereldwijd hét moment om tot actie op te roepen. Want ook onze gezondheid staat op het spel.

De komende maanden vinden 3 cruciale bijeenkomsten van de Verenigde Naties plaats. Op 21 september gaat de jaarlijkse Algemene Vergadering van start. Daarna volgen in oktober een biodiversiteitstop in het Chinese Kunming en in november de Klimaatconferentie in Glasgow. Deze bijeenkomsten zijn essentieel om grote, collectieve acties tégen klimaatopwarming en vóór natuurherstel te coördineren.

Om dit kracht bij te zetten, roepen medische tijdschriften deze week wereldwijd op tot actie. Ze roepen zorgprofessionals op om actief bij te dragen aan het vergroten van het draagvlak voor de ingrijpende maatregelen die noodzakelijk zijn om de gezondheid en het welzijn van het leven op onze planeet te behouden. Deze oproep betreft niet alleen het vergroenen van de eigen leef- en werkomgeving, maar vooral ook het inzetten van medische kennis, kunde en autoriteit voor maatregelen die er wereldwijd toe doen. Maatregelen die kunnen voorkomen dat de planeet zelf, door een opwarming met meer dan 1,5 °C, de belangrijkste bedreiging van onze gezondheid wordt. Maatregelen die de hardst getroffen landen met de laagste inkomens en de minste veerkracht echt helpen.

Uniek initiatief

Een dergelijke gezamenlijke actie van medische tijdschriften vond één keer eerder plaats. In 1997 verenigden we ons om niet-gepubliceerd wetenschappelijk onderzoek boven tafel te krijgen. Maar niet eerder was zo’n gezamenlijke actie gericht op een maatschappelijk doel. De omvang en de ernst van de gevolgen die klimaatopwarming kan hebben voor de publieke gezondheid, de natuur en ons welzijn maken echter dat het NTvG deze wereldwijde oproep van harte ondersteunt.

Initiatiefnemer van deze oproep tot actie is Richard Smith, oud-hoofdredacteur van de BMJ.1 Hij baseert zich daarbij op algemeen erkende wetenschappelijke bronnen waarin de gegevens over klimaatverandering en de directe gezondheidseffecten daarvan worden samengevat en periodiek geactualiseerd. Denk bijvoorbeeld aan de rapporten van de Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering (IPCC) en het Intergouvernementeel Platform voor Biodiversiteit en Ecosysteemdiensten (IPBES) en de Lancet Countdown reports (COP24).2-4

Deze internationale oproep baseert zich wat betreft de feiten op de genoemde bronnen. Tevens publiceren we in dit nummer een Stand van Zaken die samenvat wat de gezondheidseffecten van de klimaatopwarming specifiek in Nederland zijn (D6245). Dat overzichtsartikel sluit goed aan op de bevindingen van een recente systematische review, dat de overwegend nadelige effecten op wereldschaal samenvat.5,6

Meer hittegerelateerde ziektes

De afgelopen anderhalf jaar zijn zorgprofessionals net als ieder ander grotendeels in beslag genomen door de covid-19-pandemie. We kunnen echter niet wachten tot de pandemie geheel over is voordat we actie ondernemen tegen de klimaatcrisis en de toenemende natuurschade. De extreme hitte en droogte aan de Canadese en Amerikaanse westkust, in Noord-Afrika, Zuid-Spanje en Madagaskar en de grote schade door extreme regenval in juli in onze eigen contreien onderstrepen deze urgentie. In veel spreekkamers laat de non-covidzorg nu al de directe gevolgen van klimaatverandering zien: de incidentie van hittegerelateerde dehydratie en nierfunctieverlies nemen toe, net als die van dermatologische maligniteiten, tropische infecties en de cardiovasculaire en pulmonaire ziekte en sterfte die is toe te schrijven aan opwarming.5,6

Artsen, verpleegkundigen, physician assistants en paramedici worden al dagelijks geconfronteerd met de directe en indirecte effecten van de omgeving op de mens. Zie bijvoorbeeld hoe een obesogene omgeving tot te veel eten en te weinig bewegen kan stimuleren. Daardoor kan deze grote groep professionals een unieke en krachtige bijdrage leveren aan kennisverspreiding over en maatschappelijke draagvlak voor de noodzakelijke maatregelen. De covid-19-crisis heeft laten zien hoe onmisbaar zorgverleners zijn voor de samenleving. We kunnen het krediet dat we daarmee hebben verworven, nu aanwenden om de wereld gezonder te maken. Dat past goed in de lange preventietraditie van Nederlandse artsen: van Samuel Sarphati, de 19de-eeuwse arts die onvermoeibaar pleitte voor een betere drinkwatervoorziening om cholera en tyfus uit te bannen, tot de recente anti-rookcampagne van het NTvG.

Meer vluchtelingen en zoönosen

Het is inmiddels algemeen aanvaard dat een opwarming boven de 1,5 °C gezondheidsrisico’s oplevert. Sterker nog, geen enkele temperatuurstijging geldt meer als veilig. En die opwarming bedreigt ons niet alleen direct, in de vorm van hittegolven en extreem weer, maar ook indirect. Florerende ecosystemen zijn namelijk essentieel voor de water- en voedselvoorziening van mens en dier. Het extreme weer in combinatie met de wijdverbreide natuurvernietiging en bodemuitputting ondergraven die systemen, met misoogsten en pandemieën als gevolg.2-4

Deze gevolgen zullen alle landen treffen. Het kwetsbaarst zijn echter de arme landen, die het minst hebben bijgedragen aan de problematiek en de minste middelen hebben om zichzelf te beschermen.2-4 Wanneer we het laten gebeuren dat de gevolgen inderdaad vooral bij hen terechtkomen, zal dit groeiende voedsteltekorten en vluchtelingenstromen opleveren, met in hun kielzog nieuwe zoönosen.2,7 Zo lopen alle landen al snel tegen de ernstige gevolgen van klimaatverandering aan. Boven de 1,5 °C temperatuurstijging neemt bovendien de kans toe dat natuurlijke systemen hun kantelpunt bereiken en de wereld in een acuut instabiele situatie belandt. We zouden dan geen enkele controle meer hebben over de natuur en het klimaat.8-10

Ambitieuze doelen én acties

Als antwoord hierop stellen veel regeringen, financiële instellingen en marktpartijen hun klimaatdoelen reeds bij om zo snel mogelijk CO2-neutraal te worden.11 Het helpt daarbij dat de kosten van duurzame energie snel dalen. Een reeks landen wil nu bereiken dat ten minste 30% van het land en water in 2030 beschermd is.11 Anders dan na de financiële crisis van 2008 beloven sommige post-pandemie-herstelplannen nu een echte sprong voorwaarts.

Om deze wereldwijde inspanningen rechtvaardig te verdelen, zouden landen zich moeten committeren aan een reductie die hun historische bijdrage aan de CO2-emissies weerspiegelt. Dit vraagt dat rijkere landen hun uitstoot sneller terugschroeven; in 2030 moet die reductie groter zijn dan nu gepland, zodat de netto-emissie voor 2050 tot nul gereduceerd is. We kunnen er daarbij niet blind op vertrouwen dat het technisch mogelijk zal zijn om een groot deel van de CO2 uit de atmosfeer te verwijderen;2 volgens velen is het onwaarschijnlijk dat we die technieken zo snel op zo’n grote schaal kunnen ontwikkelen.12,13 Dat betekent dat een nog striktere begrenzing van de uitstoot waarschijnlijk noodzakelijk is.

Oproep aan zorgprofessionals

Als wereldburgers dienen we zowel op micro-, meso- als macroschaal meer klimaat- en natuurbeschermende maatregelen te nemen. Daarvoor actief worden past bij de natuurlijke drijfveren van zorgprofessionals. Dat begint met concrete adviezen aan patiënten wat betreft mogelijkheden om schade door klimaatverandering op individueel niveau te voorkomen – denk aan verantwoorde blootstelling aan uv-straling en hitte. We kunnen onze praktijken ook klaarmaken voor hulpverlening bij hittegolven en andere extreme weersituaties. Verder kunnen we op de bres staan voor preventie en zorg buiten de spreekkamer en over landsgrenzen heen. Artsen hebben historisch gezien immers de positie om zich uit te spreken over deze bedreigingen en om politiek leiders op hun verantwoordelijkheid te wijzen.

Als zorgprofessionals kunnen we het voorbeeld geven door zelf groenere en duurzamere zorg te realiseren. We kunnen onze ecologische voetafdruk bijvoorbeeld beperken door de trein in plaats van het vliegtuig naar congressen te nemen. Met onderzoek uit het ZonMw-klimaatagendaprogramma kunnen we kennislacunes invullen. En artsen met vertegenwoordigende functies kunnen gezondheidskundig bewijs inbrengen in het publieke of politieke debat.

Kortom, er zijn meer dan genoeg zinvolle en concrete mogelijkheden voor zorgprofessionals om in actie te komen voor een gezondere leefwereld. Nu doen.

Literatuur

  1. Atwoli L, Baqui AH, Benfield T, et al. Call for emergency action to limit global temperature increases, restore biodiversity, and protect health. BMJ. 2021 (ter perse).

  2. Intergovernmental Panel on Climate Change. Summary for policymakers. In: Global warming of 1.5°C. An IPCC special report on the impacts of global warming of 1.5°C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways, in the context of strengthening the global response to the threat of climate change, sustainable development, and efforts to eradicate poverty. 2018. Te raadplegen via www.ipcc.ch/sr15/.

  3. Díaz S, Settele J, Brondízio ES, et al. Summary for policymakers of the global assessment report on biodiversity and ecosystem services of the Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services. Bonn: Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services; 2019.

  4. Watts N, Amann M, Arnell N, et al. The 2020 report of The Lancet Countdown on health and climate change: responding to converging crises. Lancet. 2021;397:129-70. Medlinedoi:10.1016/S0140-6736(20)32290-X

  5. 5.Quarsie J, van de Pas R, Fanoy E, van den Hazel P. De impact van klimaatverandering op gezondheid in Nederland: de nieuwste inzichten. Ned Tijdschr Geneeskd. 2021;165:D6245.

  6. Rocque RJ, Beaudoin C, Ndjaboue R, et al. Health effects of climate change: an overview of systematic reviews. BMJ Open. 2021;11:e046333. doi:10.1136/bmjopen-2020-046333Medline

  7. Preventing the next pandemic: zoonotic diseases and how to break the chain of transmission. Nairobi, Kenya: United Nations Environment Programme; 2020.

  8. Lenton TM, Rockström J, Gaffney O, et al. Climate tipping points – too risky to bet against. Nature. 2019;575:592-5. doi.org/10.1038/d41586-019-03595-0Medline

  9. Wunderling N, Donges JF, Kurths J, Winkelmann R. Interacting tipping elements increase risk of climate domino effects under global warming. Earth System Dynamics. 2021;12:601-19. doi:10.5194/esd-12-601-2021

  10. Scheffer M, Bolhuis JE, Borsboom D,et al. Quantifying resilience of humans and other animals. Proc Natl Acad Sci USA. 2018;115:11883-90. Medlinedoi:10.1073/pnas.1810630115

  11. High Ambition Coalition. www.hacfornatureandpeople.org, geraadpleegd op 17 augustus 2021.

  12. Fajardy M, Köberle A, MacDowell N, Fantuzzi A. BECCS deployment: a reality check. Londen: Grantham Institute; 2019.

  13. Anderson K, Peters G. The trouble with negative emissions. Science 2016;354:182-3. doi:10.1126/science.aah4567Medline

Auteursinformatie

Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, Amsterdam: prof.dr. M. Olde Rikkert, hoofdredacteur; dr. M. Jambroes, sectieredacteur; dr. W. Opstelten, adjunct-hoofdredacteur.

Contact W. Opstelten

Belangenverstrengeling

Belangenconflict en financiële ondersteuning: geen gemeld.

Auteur Belangenverstrengeling
Marcel Olde Rikkert ICMJE-formulier
Mariëlle Jambroes ICMJE-formulier
Wim Opstelten ICMJE-formulier
De impact van klimaatverandering op gezondheid in Nederland

Gerelateerde artikelen

Reacties

Cathy
van Beek

6 september 2021 - 08:39

Recent ben ik getuige geweest van bezorgde verhalen van met name jonge zorgprofessionals die de footprint van de zorg zelf − 7% nota bene! − willen verlagen enerzijds en die daarnaast intens bezorgd zijn over de impact van de klimaatveranderingen op de gezondheid van de wereldbevolking anderzijds. In het artikel ‘Zorgprofessionals voor het klimaat’ wordt dit laatste geadresseerd. Hier focus ik op wat de zorg zelf ‘veroorzaakt’ aan onbedoelde schade waaraan De Eed ook refereert en wat de internationale beweging ‘Health Care Without Harm’(1) als motto heeft: primum non nocere. Met behoud van patiëntveiligheid uiteraard.

Langs de pijlers van de ‘Green Deal Duurzame Zorg voor een gezonde toekomst’(2) zijn er veel mogelijkheden voor professionals en hun wetenschappelijke, branche- en beroepsverenigingen om de footprint van de zorg te verlagen! Immers in de eigen ‘circle of influence’ kan veel, maar wordt niet de noodzakelijke systemische verandering bewerkstelligd. De partijen (~300 in en rond de zorg) die de green deal ondertekend hebben, beloven:
 

1. de zorgsector CO2-emissie terug te dringen.  Dit betreft verduurzaming van de ‘gebouwde omgeving’: van een solistische huisartsenpraktijk tot het grootste UMC. Ook het vergroenen van het vervoer van en naar patiënten biedt kansen. De ‘Juiste Zorg op de Juiste Plek’ reikt hierop tal van opties aan, waaronder e-health.
 

2. circulair werken te bevorderen. Circulaire, groene zorg geeft reductie van grondstoffen. Dit kan een zorgprofessional realiseren door zich constant af te vragen: is dit wel passend, is dit wel nodig, kan het niet groener?(3) Maar ook: kunnen de grondstoffen niet hoogwaardiger hergebruikt worden? De beweging ‘van disposable naar re-usable’ wordt samen met NEN in gang gezet. Alle snijdende specialismen, anesthesisiologen en anesthesie-assistenten, alsook leiders van de OK en de verenigde OK-assistenten hebben de Green Deal samen ondertekend met de belofte dat ze gaan voor vergroening van de OK. Inmiddels is ook een landelijk platform opgericht: de groene OK(4). Tevens wordt met veel enthousiasme gewerkt aan de Groene IC, de Groene SEH en het Groene Verpleeghuis.
 

3. medicijnen in oppervlakte- en grondwater terug te dringen. Vele (ziekenhuis)apothekers werken samen met huisartsen aan een groener transmuraal farmacotherapeutisch formularium. Hier ligt nog een groot terrein braak voor artsen die medicijnen voorschrijven: hoe lang schrijf ik voor, wat is het minst belastend voor de biodiversiteit (vissen)? De NHG en NVOG voeren gesprekken over milieu-impact van een spiraaltje ten opzichte van de pil en  radiologische zorgprofessionals vangen röntgencontrastvloeistof op in plaszakken.
 

4. leefomgeving in en om zorginstellingen die gezondheid te bevorderen. Het RIVM heeft al het onderzoek over gezondmakende leefomgeving in kaart gebracht. Er is bovendien een preventieakkoord dat mutatis mutandis ook geldt voor een gezonde binnen- en buitenlucht.
 

Tot slot

Niet voor niets genieten zorgprofessionals internationaal op de beroepenvertrouwensindex het hoogste vertrouwen. Noblesse oblige. Speak-up en vervolgens van woorden naar daden: wij mogen De Eed niet verzaken. Als wij dit imperatief niet volgen, wie dan wel? Doe in ieder geval mee voor de kinderen van onze kinderen. We kunnen dit veelkoppig monster niet alleen te lijf: groene impact realiseren we volgens Sustainable Development Goal 17 alleen samen. Amen.

Drs. Cathy van Beek MCM, Kwartiermaker duurzame zorg i.o.v. Min. van VWS/Leading Sustainable Health Care

1. https://noharm.org/

2. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-zorg

3. https://www.zorginzicht.nl/nieuws/herzien-toetsingskader-geldt-vanaf-1-juli-2021

4. https://degroeneok.nl

gerhard
van gelder

13 september 2021 - 15:40

Ik onderschrijf de verantwoordelijkheden die wij als arts hebben.

Bekend met "family-health" realiseren wij ons ook dat er sprake is van een bevolkingsgroei van rond 80 miljoen mensen per jaar. Kinderen die recht hebben op ziektepreventie, goede voeding, onderwijs, en uiteindelijk werk en inkomen. Bij de doelstellingen die wij formuleren voor over 10 jaar, 2030, dienen we dus rekening te houden van een bevolkingstoename richting een miljard. Waarom brengen wij als medici dit aspect niet ter sprake?

Gerhard van Gelder, anesthesioloog-intensivist