Staarsteek vroeger en nu

Perspectief
Leonard P. Bokhorst
Richard H.C. Zegers
Citeer dit artikel als
Ned Tijdschr Geneeskd. 2011;155:A3283
Abstract
Download PDF

Samenvatting

Cataract is de belangrijkste oorzaak van verworven blindheid wereldwijd. De oudste bekende chirurgische behandeling van cataract dateert uit circa 1000 voor Christus. De Indiase chirurg Sushruta beschrijft dan de techniek van de staarsteek, waarbij de troebele lens middels een naald uit het gezichtveld wordt geduwd. Ten tijde van Alexander de Grote heeft de techniek zich over Europa en vervolgens over de rest van de wereld verspreid. Lange tijd is staarsteek de enige behandeling van cataract geweest, tot de uitvinding van de lensextractie in 1748 door Jacques Daviel. In de westerse wereld is de staarsteek sindsdien vanwege de slechte resultaten en grote kans op complicaties vervangen door lensextractie. In delen van Afrika en Azië wordt de ingreep echter nog steeds toegepast.

Cataract, troebeling van de lens, is wereldwijd de belangrijkste oorzaak van blindheid. De oudste chirurgische behandeling hiervoor is de staarsteek: deze wordt sinds 3000 jaar toegepast.1,2 Bij de staarsteek wordt de lens door middel van een naald uit de pupilopening en dus uit het gezichtsveld geduwd, waardoor een kleine toename van de visus kan worden verwacht.

In dit artikel beschrijven wij de geschiedenis van deze eeuwenoude techniek.

India als geboorteplaats van cataractchirurgie

De oudst bekende beschrijving van de staarsteek dateert uit circa 1000 voor Christus.3 De Indiase chirurg Sushruta beschrijft in de ‘Sushruta samhita’ de techniek volgens de anterieure benadering (figuur 1): hierbij wordt met een lancet via de limbus een toegangsweg gemaakt en met een stompe naald de lens via de pupilopening naar beneden geluxeerd, de zogenoemde ‘depressie’.3,4

Figuur 1

Deze techniek is nog tot het begin van de 20e eeuw toegepast. Engelse oogartsen in India berichtten over de suttiah’s (Indiase ‘oogartsen’) die van dorp naar dorp reisden om de van vader op zoon doorgegeven staarsteektechniek toe te passen – overigens zonder veel succes.5 Het is onduidelijk of deze praktijken volledig uit het tegenwoordige India verbannen zijn.

De reis naar het westen

De Romeinse schrijver Aulus Cornelius Celsus (vermoedelijk 25 v. Chr-50 n. Chr) geeft in zijn medische encyclopedie De medicina als eerste in de westerse literatuur een beschrijving van de cataractoperatie.2 Vermoedelijk is de operatietechniek tijdens de veldtochten van Alexander de Grote overgenomen uit India. Bij Celsus wordt een naald achter de limbus (door de sclera) in het oog gestoken – de posterieure benadering –, waarna de naald wordt gedraaid om het cataract los te maken. Vervolgens wordt de lens gekanteld en naar beneden geduwd, de zogenoemde ‘reclinatie’.6 Sushruta opereert met een scherp lancet én een stompe naald; Celsus noemt slechts 1 instrument. Dit laatste lijkt essentieel voor het resultaat: het gebruik van enkel een scherpe naald geeft meer kans op beschadiging van de lens waardoor proteïnen vrijkomen. Deze geven een antigeenreactie die schade aan het oog kan veroorzaken, naast het gegeven dat vaker uveïtis en secundair glaucoom optreden. Bovendien geeft een scherpe naald een groter risico op bloedingen en netvliesloslatingen.

Vanaf Celsus vinden we in de klassieke literatuur enige tijd weinig aandacht voor cataractoperaties.2 Pas in de 7e eeuw na Christus verschijnt er weer een beschrijving van staarsteek door Paulus van Aegina, die grotendeels overeenkomt met die van Celsus.

Oftalmologie in de Arabische wereld

Het oudste bekende Arabische tekstboek over oogziekten is van Hunain Ibn Ishaq (809-877 n. Chr.).2,4 Zijn ‘Tien verhandelingen over het oog’ bevat een gedetailleerde beschrijving over cataractchirurgie, met onder andere aandacht voor mogelijke complicaties van de scherpe naald.2

Hoewel de Arabieren beïnvloed zijn door de Griekse literatuur, hebben ze in de 8e eeuw na Christus ook belangrijke werken uit India laten vertalen, waaronder het boek van Sushruta.4

Ook Ammar Ibn Ali (rond 1000 n. Chr.) gebruikt zowel een lancet als een stompe naald.2 In zijn geschriften beschrijft hij bovendien hoe hij soms een holle naald gebruikt om zacht cataract door zuiging te verwijderen. Hiermee is hij de eerste die een lensextractie beschrijft.

Tot het eind van de 13e eeuw wordt er in de Arabische literatuur melding gemaakt van staarsteek; daarna raakt het Arabische rijk in verval en daarmee ook de staarsteek. Toch is de ingreep nooit helemaal verdwenen uit Afrika en Azië, zoals blijkt uit recente wetenschappelijke studies.7,8

Ontwikkelingen tijdens en na de middeleeuwen

Tijdens de middeleeuwen is in Europa het staarsteken voornamelijk in handen van kwakzalvers. Reizend van stad naar stad opereren ze vaak met niet meer dan een ongereinigde kleermakersnaald.2 Tegen de tijd dat de complicaties optreden, zijn ze reeds vertrokken. Door onwetendheid onder de bevolking alsook door goede reclamevoering van de staarstekers onderwerpen veel mensen zich toch aan de behandeling.

Pas in de 17e eeuw komt er een doorbraak als de Italiaanse anatoom Fabricius ab Aquapendente in het jaar 1600 de exacte locatie van de lens in het oog beschrijft.2 In 1705 toont Michel Brisseau middels autopsie definitief aan dat cataract een vertroebeling van de lens zelf is.2

Na deze ontdekking ontstaat er een tijd waarin ‘geleerde’ staarstekers opkomen als Antoine Saint Yves (1667-1736), Lorenz Heister (1683-1758) en Jean Louis Petit (1674–1760) (figuur 2). Heister, die bekend wordt met zijn medische werk ‘Chirurgie’, is een groot aanhanger van staarsteek9, evenals Petit, een bekende chirurg uit Parijs.9

Figuur 2

[A3283_F2]

De beruchtste onder de charlatans is John Taylor (1703 of 1708-1772).10 Deze rondreizende Engelse oogchirurg maakt vele patiënten blind, onder wie 2 van de grootste componisten uit de geschiedenis: Johann Sebastian Bach en Georg Friedrich Händel. Onder andere in Amsterdam ging dan ook een waarschuwing uit zich niet te laten behandelen door deze chirurg.10 Overigens publiceert Taylor wel meerdere serieuze wetenschappelijke verhandelingen, ondanks deze kwalijke praktijken.

In 1748 beschrijft Jacques Daviel (1696-1762) de cataractextractie.2, 11 Zijn techniek geeft een sterke verbetering in resultaat en vermindert het aantal complicaties aanzienlijk. In de jaren erna vestigt de lensextractie zich als de gouden standaard voor cataractchirurgie. Het duurt echter nog een eeuw voor de staarsteek in de westerse wereld definitief tot het verleden behoort.2

De reis naar het oosten

Staarsteek is in China door boeddhistische monniken geïntroduceerd gedurende de late West Han-dynastie (206 v. Chr-9 n.Chr).12 De techniek heeft zich de eeuwen daarna over China verspreid om onderdeel te worden van de traditionele Chinese geneeskunst. Ten tijde van de Chinese Republiek (1911-1949) is de staarsteek vervangen door modernere vormen van cataractchirurgie. Met de stichting van de communistische staat onder leiding van Mao Zedong (1893-1976) is de traditionele Chinese geneeskunst weer nieuw leven ingeblazen. Ook Mao zelf heeft in 1975 een staarsteek aan beide ogen ondergaan.12 Na de dood van Mao is staarsteek in dit land langzaam verdwenen.

Resultaten en complicaties

Een geslaagde staarsteek geeft zonder adequate brilcorrectie meestal weinig visuswinst. Maar bij een totaal blinde kan de ingreep wel resulteren in het weer kunnen waarnemen van het verschil tussen dag en nacht, of het weer zelfstandig kunnen rondlopen. Vanaf de 18e eeuw komt de staarbril op (met een sterkte van ongeveer +12 dioptrieën) om de functie van de verwijderde lens over te nemen.

Een deel van de slechte resultaten van de staarsteek is waarschijnlijk te verklaren door preoperatief al aanwezige oogziekten als exsudatieve maculadegeneratie of een eindstadium van glaucoom: staarstekers zullen in hun beslissing wel of niet te behandelen niet altijd voldoende rekening gehouden hebben met mogelijk aanwezige onderliggende pathologische aandoeningen.

Vaker echter zullen per- of postoperatieve complicaties zijn opgetreden, gepaard met visusverlies en pijn. Het aantal complicaties dat optreedt is sterk afhankelijk van de ervaring van de uitvoerder, de techniek waarmee, en de al dan niet steriele omstandigheden waaronder de ingreep plaatsvindt. Complicaties zijn onder andere: hemorragie, uveïtis/endoftalmitis, secundair glaucoom, ablatio retinae, phtisis bulbi, intravitreaal abces en sympathische ophthalmie.13 Ook kan de lens weer min of meer in zijn oude positie reluxeren, met wederom een verhoogd risico op bijvoorbeeld acuut glaucoom.

De slechte resultaten en grote risico’s waren ook vroeger al bekend. Staarsteker Joseph Hillmer (geboren 1720) werd in 1751 uit Rusland verbannen op persoonlijk verzoek van tsarina Elisabeths lijfarts Herman Kau Boerhaave (1705-1753; neef van Hermannus Boerhaave).13 Deze had 125 patiënten van Hillmer laten onderzoeken, waaruit bleek dat 82% van de staarsteken geen succes had, afgezien nog van het veelvuldig opreden van complicaties zoals hierboven beschreven.

Besluit

Vanuit India heeft de 3000 jaar oude techniek van de staarsteek zich over de rest van wereld verspreid. In de westerse wereld is staarsteek sinds de introductie van lensextractie door Daviel verdwenen. Vooral het hoge aantal complicaties en de daarmee samenhangende slechte resultaten maken dat de staarsteek geen plaats meer heeft in de moderne geneeskunde. In delen van Afrika en Azië daarentegen wordt de ingreep nog steeds uitgevoerd.

Literatuur
  1. Roy PN, Mehra KS, Deshpande PJ. Cataract surgery performed before 800 B.C. Br J Ophthalmol. 1975;59:171 Medline. doi:10.1136/bjo.59.3.171

  2. Feigenbaum A. Early history of cataract and the ancient operation for cataract. Am J Ophthalmol. 1960;49:305-26 Medline.

  3. Bidyadhar NK. Sushruta and his ophthalmic operations. Arch Ophthalmol. 1939;22:550-74.

  4. Kartic Chunder Dutt. Cataract operation in the prehistoric age. Arch Ophtalmol (Paris). 1938;20:1-15.

  5. Roman F. Couching for cataract – the suttiah's tale. Br J Ophthalmol. 1994;78:576 Medline. doi:10.1136/bjo.78.7.576

  6. Snyder C. Aurelius Cornelius Celsus on cataracts. Arch Ophthalmol. 1964;71:144-6 Medline.

  7. Bamashmus MA. Traditional Arabic technique of couching for cataract treatment in Yemen. Eur J Ophthalmol. 2010;20:340-4 Medline.

  8. Gilbert CE, Murthy GV, Sivasubramaniam S, et al. Couching in Nigeria: prevalence, risk factors and visual acuity outcomes. Ophthalmic Epidemiol. 2010;17:269-75 Medline. doi:10.3109/09286586.2010.508349

  9. Lorenz Heister (1683-1758). Eighteenth century surgeon. JAMA. 1967;202:1048-9 Medline. doi:10.1001/jama.202.11.1048

  10. Lindeboom GA. De oogoperatie op Johann Sebastian Bach en diens operateur chevalier John Taylor. Ned Tijdschr Geneeskd. 1985;129:2458-62 Medline.

  11. Koelbing HM. Kuhnheit und Umsicht: Jacques Daviels Weg zur Star-Extraktion (1745-1752). Klin Monbl Augenheilkd. 1985;186:235-8 Medline. doi:10.1055/s-2008-1050913

  12. Chan CC. Couching for cataract in China. Surv Ophthalmol. 2010;55:393-8 Medline. doi:10.1016/j.survophthal.2010.02.001

  13. Henning A. Komplikationen nach Starstich-Operationen 1751. Klin Monbl Augenheilkd. 1991;199:461-6 Medline. doi:10.1055/s-2008-1046117

Auteursinformatie

Diakonessenhuis, afd. Oogheelkunde, Zeist.

Contact drs. L.P. Bokhorst (leonardbokhorst@gmail.com)

Verantwoording

Belangenconflict: geen gemeld. Financiële ondersteuning: geen gemeld.
Aanvaard op 28 maart 2011

Gerelateerde artikelen

Reacties