Rusland: seks, drugs, aids en Artsen zonder Grenzen

Perspectief
H. Veeken
Citeer dit artikel als
Ned Tijdschr Geneeskd. 1998;142:1158-61
Abstract
Download PDF

Samenvatting

Rusland gaat door een ernstige economische crisis en kan de zorg voor zijn burgers niet goed meer aan. Alcoholisten, daklozen en ouderen vechten om het bestaan. Een recent probleem is de snelle toename van het aantal injecterende drugsgebruikers. In Moskou zijn er zo'n 100.000; zij vormen de belangrijkste groep die betrokken is bij HIV-transmissie. Met het ineenstorten van het gezondheidszorgsysteem en de toename van het aantal seksueel overdraagbare aandoeningen, zijn alle voorwaarden aanwezig voor het uitbreken van een HIV-epidemie. Het ministerie van Volksgezondheid voorspelt dat er rond de eeuwwisseling 800.000 seropositieven zullen zijn. Artsen zonder Grenzen startte in samenwerking met de regering een HIV-preventiecampagne.

artikel

Rusland telt 142 miljoen inwoners. Het land is 2,5 maal zo groot als de VS en strekt zich uit over 11 tijdzones. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 stortte de economie in. De gezondheidszorg raakte eveneens in het slop en de gemiddelde leeftijdsverwachting daalde naar 65.

Moskou kan de zorg voor al zijn 12 miljoen burgers niet of nauwelijks meer aan. Er is een situatie ontstaan waarin alcoholisten, daklozen en ouderen in volledig isolement de strijd om het bestaan moeten voeren.

De groep intraveneuze drugsgebruikers is vanuit het oogpunt van de volksgezondheid zeker zo belangrijk. Deze groep loopt het grootste risico op HIV-besmetting door de wijdverbreide praktijk van gedeeld gebruik van naalden en verdovende middelen. Verder vertoont het aantal seksueel overdraagbare ziekten een sterke stijging. Alle ingrediënten voor een HIV-epidemie zijn zo aanwezig. In nauwe samenwerking met de regering is Artsen zonder Grenzen een HIV-preventiecampagne gestart. In dit artikel krijgt de lezer een indruk van het leven aan de duistere kant van de Russische maatschappij.

100.000 drugsgebruikers in moskou

‘Russen houden ervan hun drugs te spuiten, dat is cultureel geaccepteerd’, zegt Vitalic op besliste toon. Ik vraag me af of dit komt door de voorkeur van Russische artsen en patiënten om medicijnen per injectie toe te dienen, maar Vitalic vervolgt zijn uitleg: ‘Wij houden niet van pillen of roken, wij Russen gaan voor de echte kick.’ Vitalic is een van de door Artsen zonder Grenzen opgeleide buurtwerkers die voorlichting op het gebied van aidspreventie verzorgen onder junkies in de straten van Moskou. Hij lijkt geknipt voor dit werk. Met zijn paarse haardos, tatoeages en piercings ziet hij eruit alsof hij zo uit de westerse scene is geplukt (figuur 1). Maar ik heb gehoord dat de meeste drugsgebruikers niet gemakkelijk te herkennen zijn. Het zijn doorgaans normale jongeren die even een shot nemen, na school of na het werk, voordat zij naar huis gaan. Zij doen dat tamelijk onopvallend. Wij zitten in het kantoortje van Vitalic in het centrum van Moskou, op een steenworp afstand van het Kremlin. Er klinkt Russische popmuziek en buurtwerkers lopen in en uit; het lijkt een jongerencentrum. ‘Naar schatting zijn er zo’n 100.000 injecterende drugsgebruikers in Moskou. In steden als Sint-Petersburg, Kaliningrad en Rostov zijn de cijfers al niet veel beter. Drugsgebruikers zijn meestal tussen de 15 en 25 jaar oud, maar er zijn ook kinderen van 12 bij. Drugsgebruikers leven niet aan de onderkant van de maatschappij, zoals in het westen', verklaart Vitalic. ‘Ze leiden een normaal leven, gaan naar school en gaan gewoon met niet-gebruikers om, ook seksueel. Dit maakt het HIV-virus tot een ernstige bedreiging voor de Russische maatschappij, omdat het zich zeer snel kan verspreiden. Ketamine is een populaire drug onder de schooljeugd. Het wordt intramusculair ingespoten. Men koopt de drug op straat van ’babushka's' (typisch Russische oude vrouwtjes) voor 1 dollar per cc. Sommigen gebruiken wel 20 cc per dag', zegt Vitalic. Ik vraag me af waar de babushka's hun voorraad vandaan halen. Kennelijk bestaat er een compleet circuit. ‘Mensen die werkzaam zijn in de gezondheidszorg verkopen de drug in grote hoeveelheden aan de maffia en babushka's verkopen het spul op straat. Ze hebben het geld broodnodig, omdat hun pensioen bij lange na niet voldoende is om in leven te blijven. De politie wordt omgekocht om een oogje dicht te knijpen. Andere drugs die op straat worden aangeboden zijn van eigen makelij’, zegt Vitalic. ‘Vint is bijzonder in trek. Het wordt gemaakt van efedrine dat via een ingewikkeld procédé aan hoestsiroop wordt onttrokken. De voor het procédé benodigde chemische ingrediënten, zoals natriumhydroxyde, jodium en fosfor, zijn als kit op straat te koop. Desgewenst kun je de drug kant-en-klaar kopen, maar dat is duur. Ze delen het gewoonlijk met vrienden’, legt Vitalic uit. ‘Hoe komen ze aan het geld?’, vraag ik. ‘Gewoon’, zegt hij en hij glimlacht, ‘de kleine misdaad, waspoeder aan beginnende drugsgebruikers verkopen, dat soort dingen. En als al het geld op is, gebruiken ze ’chornie', een opiumhoudende drug, dat is goedkoper, maar ook versneden met de grootste rotzooi. Anhydriet, dat je nodig hebt om chornie te maken, is ook op straat te koop. Wie veel geld heeft, koopt heroïne. Dat wordt verkocht door Afrikaanse studenten aan de universiteit.' Hij legt uit: ‘Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie waren Afrikaanse studenten aan hun eigen lot overgeleverd. Veelal was terugkeren naar hun vaderland er niet bij, omdat landen als Zaïre en Somalië ook in een crisis verkeerden. Dus probeerden ze te blijven en het hoofd boven water te houden. Laten we eens de straat opgaan, dan kun je de scene met eigen ogen aanschouwen.’ Wij lopen naar Lubyanka, het grote plein tegenover het vroegere KGB-gebouw. Naast het metrostation zien wij kennelijke gebruikers zwijgend een transactie afwikkelen met oude vrouwtjes gekleed in schorten. Je moet weten wat hier gaande is, anders zou het niet opvallen. Maar dan zie ik een meisje dat zichzelf een injectie dwars door haar broekspijp toedient. Ik ben nieuwsgierig om te zien wat er gebeurt. Vijf minuten later springt zij op, gilt en schreeuwt, zwaait als een gek om zich heen en valt dan op de grond. Daar blijft zij liggen. Niemand lijkt er enige notie van te nemen. Een politieman die in de buurt staat, kijkt de andere kant op. De babushka's zouden haar zelfs nu nog een shot verkopen als zij er om zou vragen. Zij hebben totaal geen scrupules. Hun eigen lijfsbehoud hangt immers van de verkoop af. De vrienden van het meisje hebben hun eigen problemen. De aanblik van mensen die totaal van de wereld op straat liggen, is geen zeldzaamheid in Moskou. De meesten zijn dakloos en houden liggend op de grond nog steeds een lege wodkafles in hun handen geklemd. Mijn metgezellen geven een kleine culturele beschrijving: ‘Als een Rus dronken is in het openbaar, zeggen wij nooit dat hij dronken is. Nee, hij heeft niet genoeg gegeten.’

142 miljoen hiv-tests

Al in 1987 werd het eerste geval van HIV in Rusland vastgesteld, maar de overheid bleef volhouden dat er in Rusland geen epidemie dreigde. Het betrof immers een perverse ziekte die alleen om zich heen kon grijpen in het decadente westen en nooit en te nimmer in Rusland. Het tegengestelde bleek waar toen er 300 kinderen in een kinderziekenhuis in het zuiden van Rusland met het HIV-virus werden geïnfecteerd als gevolg van het gebruik van niet-steriele naalden. Meer gevallen werden gemeld door andere instellingen; de regering reageerde met het verplicht stellen van tests en het isoleren van HIV-patiënten. Er werden aidscentra opgericht waar patiënten zich moesten melden om na te gaan met wie zij contact hadden gehad. In totaal zijn er zo'n 142 miljoen tests verricht, met weinig resultaat. Het aantal infecties bleef stijgen. In 1995 werden er 196 nieuwe HIV-gevallen gemeld en in 1996 waren er 1535 nieuwe HIV-gevallen. Er ging een ware schok door het ministerie van Volksgezondheid toen er een HIV-epidemie onder intraveneuze drugsgebruikers uit de buurlanden Oekraïne en Wit-Rusland werd gerapporteerd. Volgens de cijfers was in sommige steden 60 van de intraveneuze drugsgebruikers HIV-positief. Een alarmerend aantal, omdat het drugsgebruik ook in Rusland sterk toeneemt. In de eerste helft van 1997 werden er 1887 nieuwe gevallen van HIV-infectie geconstateerd. Onder deze patiënten waren 1669 injecterende drugsgebruikers. Nu de gezondheidszorg zonder geld zit, seksueel overdraagbare ziekten een sterke stijging vertonen (het aantal syfilisgevallen steeg van 34/100.000 in 1993 naar 265/100.000 in 1996), het intraveneuze drugsgebruik volledig onbeheersbaar is geworden en de overheid inzicht en ervaring tekortkomt om effectief actie te ondernemen, is het onvermijdelijk dat er vóór de eeuwwisseling een HIV-epidemie op grote schaal zal uitbreken. Naar schatting van het ministerie van Volksgezondheid zullen er tegen het jaar 2000 zo'n 800.000 Russen HIV-positief zijn. Het is dringend nodig dat actie wordt ondernomen en dat de overheid ondersteuning krijgt voor haar maatregelen in het kader van aidspreventie. In één opzicht heeft Rusland een voordeel: de ziekte komt 10 jaar later dan in andere landen en men kan dus gebruikmaken van de ervaring die in andere landen is opgedaan.

‘veilige seks’ in de metro

In 1997 werd er een anti-aidsprogramma gelanceerd met de volgende drie speerpunten: een grootscheepse voorlichtingscampagne over veilig vrijen, voorlichting aan injecterende drugsgebruikers en opleiding van medisch personeel op het gebied van preventie. ‘Deze week rijden de eerste stadsbussen door Moskou met de slogan “veilige seks, mijn keuze’' ', zegt Oscar, de coördinator van het programma. ‘De volgende week hangen er overal reclameborden in de metro met dezelfde boodschap. Verschillende malen per dag wordt er een videoclip door de grote televisiestations uitgezonden. Het programma is in samenwerking met het ministerie van Volksgezondheid opgesteld. De productie van de videoclips en de reclameborden is uitbesteed aan een Russisch bureau; de Nederlandse Stichting voor Seksueel Overdraagbare Aandoeningen is gevraagd om advies bij het opzetten van de grootschalige campagne. We moesten veranderingen aanbrengen in een al te expliciete brochure. Wel, dat hebben we gedaan. Het is belangrijk om samen te werken met de overheid. Waar nodig doen we water bij de wijn’, aldus de coördinator. De slogan ‘veilige seks, mijn keuze’ is met zorg gekozen. Hij bevordert het gebruik van condooms en de benadering is positief (figuur 2). De overheid heeft vroeger wel posters verspreid, maar deze kwamen neer op angstaanjagerij.

‘De training van artsen ging van een leien dakje’, zegt Devon, die de 10-daagse cursus heeft gecoördineerd. ‘We hebben artsen uit verschillende windstreken bijeengebracht om een netwerk op te zetten, zodat de overgedragen kennis door heel Rusland kan worden verspreid. We hadden oorspronkelijk drie seminars gepland, maar daar was het ministerie op tegen. De deelnemers zouden dan te lang van hun praktijk afwezig zijn. Tot dusver hebben ze nauwelijks enige informatie over het onderwerp gekregen. Alles is beperkt gebleven tot het registreren en opsporen van mensen die in contact met HIV-positieven hebben gestaan. Dat is alles. Wij ge ven ze de middelen en kennis om effectieve, preventieve activiteiten op te starten. Ze zijn geïnteresseerd, maar weten niet hoe ze de zaak moeten aanpakken. Tijdens de seminars hebben we ze in contact gebracht met buurtwerkers uit het drugsgebruikersproject, zodat ze enige notie kregen over wat er op straat allemaal gebeurde. Het is nog te vroeg om een naaldinruilprogramma op te zetten, maar we gaan vooruit. De artsen zijn goed opgeleid en pikken de zaak snel op. Ze zijn geïnteresseerd in literatuur over het onderwerp. Ze zijn gewoon te lang van informatie verstoken gebleven.'

gezondheidszorg in de bus

De volgende dag bezoek ik een mobiele Artsen zonder Grenzen-kliniek voor daklozen. De kliniekbus staat strategisch geparkeerd naast een treinstation waar veel daklozen hun toevlucht zoeken. Vandaar rijdt hij naar nog een aantal locaties in de stad. De bus is ingedeeld in een wachtkamer, behandelkamer en een plek waar het personeel 's winters kan zitten en eten. De dokter is bezig zweren aan de benen van een patiënt schoon te maken. ‘Daklozen zijn veelal alcoholisten’, legt hij uit. ‘Ze drinken wodka tot ze voor de vlakte gaan en in slaap vallen. Velen onder hen zijn ex-gedetineerden die hun woning en persoonlijke documenten zijn kwijtgeraakt. Anderen zijn gescheiden, weggelopen of uit huis gezet.’ De zweren verspreiden een vreselijke stank, maar de dokter blijft vriendelijk en gaat door met zijn werk. Hij werkt twee dagen per week voor Artsen zonder Grenzen en de anderen dagen is hij actief op de intensive-careafdeling van zijn ziekenhuis. De dokter vertelt: ‘Als een patiënt behandeling in een ziekenhuis nodig heeft, gaan we met hem mee. De gezondheidszorg is weliswaar gratis, maar ze hebben geen documenten waarmee ze kunnen aantonen dat ze recht op gratis behandeling hebben. Veelal zijn ze afkomstig uit afgelegen gebieden of zelfs uit andere republieken en hebben ze geen geld om naar huis te gaan. Ze hebben alleen maar een kaartje voor de trein nodig en hun probleem zou opgelost zijn. Voor we ze doorverwijzen, worden ze gewassen, gedesinfecteerd en ontluisd. Eventuele schurft wordt behandeld en zo mogelijk geven we ze andere kleren. We bieden ook maatschappelijke hulp.’ De maatschappelijk werker blijkt cardioloog te zijn. Hij lacht als ik me verrast toon. ‘Ik deed genetisch-cardiologisch onderzoek, maar moest weer terug naar de praktische geneeskunde, omdat er geen geld meer was voor verder onderzoek. Er was geen materiaal en ik ontving geen salaris meer. Maar zelfs als dokter verdien ik niet genoeg om een gezin te onderhouden.’ Hij legt uit dat zijn salaris in het ziekenhuis 300 dollar per maand bedraagt, terwijl Moskou te boek staat als de op twee na duurste stad ter wereld. ‘Uiteindelijk zal dit ons land naar de ondergang voeren’, zegt hij. ‘Spoedig zullen we achter raken met onderzoek en de verdere aansluiting missen. Doodzonde.’

besluit

Rusland wordt geconfronteerd met een ernstige crisis. Als je door de straten van Moskou wandelt, kom je de kwetsbaren van de samenleving de daklozen, alcoholisten en totaal vereenzaamde oude mensen gegarandeerd tegen. De drugsscene is echter moeilijker in beeld te krijgen, ook al is dit vanuit het oogpunt van de gezondheidszorg van uiterst groot belang. Rusland heeft gebrek aan financiële middelen, maar het beschikt tegelijkertijd over een goed opgeleid professioneel kader, dat graag zijn kennis wil vermeerderen. Zelfs al dreigt er een aidsepidemie, dan komt deze jaren later dan in het westen. Overdracht van kennis en intensieve samenwerking zijn hier dan ook zeer op hun plaats. Maar de tijd dringt en er dienen maatregelen getroffen te worden nu het aantal HIV-positieven explosief stijgt.

Auteursinformatie

Artsen zonder Grenzen, Medische afdeling, Postbus 10.014, 1001 EA Amsterdam.

Heb je nog vragen na het lezen van dit artikel?
Check onze AI-tool en verbaas je over de antwoorden.
ASK NTVG

Ook interessant

Reacties