Ruis in zinnige zorg

In hun bijdrage zetten Kloppenburg et al. het programma Zorgevaluatie en Gepast Gebruik (ZE&GG) neer als een "protocollenpolitie" die alleen bewezen effectieve zorg wil toestaan en improvisatie in de zorgpraktijk de kop indrukt. Uit hun bijdrage blijkt dat er nog veel misverstanden bestaan over het programma ZE&GG die we graag hierbij uit de wereld willen helpen. Dit is cruciaal omdat de werkwijze van ZE&GG (via de Cirkel van Gepast Gebruik, CvGG) een kernonderdeel is van Passende Zorg binnen het IZA en AZWA, en de komende jaren ook wordt ingevoerd in andere sectoren dan de medisch-specialistische zorg (msz) zoals de huisartsenzorg en de ggz.

Wat zijn de belangrijkste misverstanden?

1. ZE&GG is geen instrument van het Zorginstituut, maar een gezamenlijk programma van alle koepelpartijen in de msz. VWS is opdrachtgever; Zorginstituut en ZonMw zijn strategische partners.
2. Het doel is niet het "schrappen" van dure, onbewezen behandelingen, maar het vergaren van kennis over de meest effectieve zorg. Hierbij worden ook patiëntwaarde, arbeidsinzet, kosten en klimaat meegewogen. Doel is om die kennis snel in richtlijnen en de praktijk te brengen.
3. De msz-partijen vinden niet dat alléén bewezen effectieve zorg waarde heeft voor patiënten. Ook niet-bewezen steun (zoals de door Kloppenburg aangehaalde mentale steun in Tolstojs De dood van Ivan Iljitsj) kan waardevol zijn — zorg kan bewezen effectief zijn en toch niet passend voor een individuele patiënt.

Waarom is de Cirkel van Gepast Gebruik zo broodnodig in de zorg:

• Niet meer dan een kwart van de aanbevelingen in richtlijnen heeft een gemiddelde of hoge bewijskracht. 
• Slechts 23% van de studies wordt volgens planning op tijd afgerond met includeren. Onderzoek duurt te lang, vooral door chronische inclusieproblemen.
• Slechts 7% van de studies leidt tot aanpassing van een aanbeveling in de richtlijn. De onderzoeksopzet sluit vaak niet aan bij de praktijkbehoefte.
• Als kennis wél bruikbaar is, duurt het gemiddeld 15 jaar voordat een aanbeveling daadwerkelijk in de praktijk wordt geïmplementeerd.

Kortom: veel onderzoek heeft beperkte toegevoegde waarde en de tijd voordat de patiënt er baat bij heeft, is veel te lang. Dat verbeteren is de kern van ZE&GG en de CvGG, iets wezenlijk anders dan wat Kloppenburg et al. beweren.

Hoe werkt de Cirkel van Gepast Gebruik in de praktijk:

1. De msz-partijen selecteren gezamenlijk de maatschappelijk meest relevante kennisvragen, aangeleverd door zorgverleners en het Zorginstituut, geprioriteerd op basis van patiëntwaarde, arbeidsinzet, duurzaamheid en kosten.
2. Deze vragen worden in co-creatie uitgewerkt tot een gedragen onderzoeksvoorstel dat naar verwachting passend bewijs oplevert en de richtlijn (en praktijk) daadwerkelijk verandert.
3. Het hele onderzoeksproces, van ethische toetsing tot inclusie tot opname in de richtlijn, wordt versneld.
4. Zorgverleners prioriteren welke aanbevelingen extra aandacht nodig hebben bij implementatie, via de landelijke implementatieagenda.

Alle betrokkenen bij het ZE&GG-programma beseffen dat wetenschappelijk bewijs niet het enige is wat telt bij het bepalen van passende zorg. Het goede gesprek tussen patiënt en zorgverlener blijft de sleutel. Maar om die afweging goed te kunnen maken, is betrouwbare kennis over wat wel en niet helpt onmisbaar. Juist die kennis geeft houvast in de dagelijkse praktijk, en het ontbreken ervan geeft schadelijke ruis en laat patiënten en zorgverleners "in het duister tasten".

Met ZE&GG en de CvGG willen de msz-partijen structureel veranderen hoe kennis in de zorg tot stand komt en wordt gebruikt: geen tijdelijk programma met mooie rapporten, maar een blijvende aanpassing van onderzoeksproces én implementatiepraktijk, zodat patiënten en zorgverleners samen betere keuzes kunnen maken.

Prof. Dr. Tijn Kool, hoogleraar Passende Zorg, Radboud UMC

Dr. Anneke Kwee, medisch adviseur Programma Zorgevaluatie en Gepast Gebruik & gynaecoloog OLVG

Prof. Dr. Sjoerd Repping, hoogleraar Zinnige Zorg Amsterdam UMC en voorzitter programma Zorgevaluatie en Gepast Gebruik