Pseudoprogressie bij immuuntherapie

Klinische les
17-07-2019
Foppie J. de Boer, Jos A. Stigt, F.J. Sabine Netters, Rutger H.T. Koornstra, Albert J. ten Tije en Jan Willem B. de Groot

Dames en Heren,

Immuuntherapie heeft de laatste jaren een grote opmars gemaakt in de oncologie. Het meest onderzocht zijn de zogenoemde ‘checkpoint’-remmers die gericht zijn tegen cytotoxisch T-lymfocyt-geassocieerd antigeen 4 (CTLA-4), ‘programmed death receptor 1’ (PD-1) of de ligand van PD-1 (PD-L1). De respons van tumoren op immuuntherapie is anders dan die op conventionele chemotherapie. Er lijkt soms sprake van ziekteprogressie bij beeldvormend onderzoek, maar later in de follow-up blijkt de tumor wel degelijk te reageren op de behandeling; dit fenomeen noemen we ‘pseudoprogressie’. Herkenning hiervan is relevant voor oncologisch specialisten en voor andere medici die te maken hebben met patiënten met kanker.

Patiënt A, een vrouw van 63 jaar met diabetes mellitus, behandelden wij met de PD-1-remmer nivolumab vanwege een lymfogeen en cutaan gemetastaseerd melanoom (figuur 1). 6 maanden na aanvang van de therapie werd zij opgenomen in het ziekenhuis vanwege decompensatio cordis, mogelijk geluxeerd door een infectie. Patiënte herstelde vlot na behandeling met diuretica en antibiotica.

Figuur 1

Pseudoprogressie bij patiënt A

Transversale CT-opnames van het abdomen van een 63-jarige vrouw met een lymfogeen en cutaan gemetastaseerd melanoom. (a) Op het moment dat gestart wordt met immuuntherapie met nivolumab is mediaal van het os ilium een pathologische lymfeklier met een diameter van 16 mm zichtbaar. (b) 6 maanden na aanvang van de immuuntherapie blijkt de lymfekliermetastase in grootte te zijn toegenomen. (c) 6 weken later is de lymfekliermetastase in grootte afgenomen. (d) 10 maanden na aanvang van de immuuntherapie is een complete remissie bereikt.

Bij responsevaluatie gedurende de opname namen de axillaire en intra-abdominale lymfekliermetastasen zowel in aantal als ...

3 gratis NTvG-artikelen lezen? Maak een online account aan!

Registreer: 3 gratis artikelen

Al een NTvG-account? Log in

Alle artikelen direct lezen?

Abonneer:  €21,00 per maand

  • wekelijks het tijdschrift in de bus
  • online toegang tot nieuws en alle artikelen
  • toegang tot alle geaccrediteerde nascholing