Johan Mackenbach

Hoe ben je betrokken geraakt bij dit onderwerp?

‘Dat is een lang verhaal. Eerst de directe aanleiding: Mijn afscheidscollege ging over de geschiedenis van de volksgezondheid, en over de verklaring van de enorme vooruitgang in onze gezondheid. Dus over economische en technologische vooruitgang, en effectievere preventie en medische zorg. Allemaal prachtig, maar als je beter kijkt zie je dat die vooruitgang niet op een duurzame manier is gerealiseerd, en dat de nadelige gevolgen als een boemerang bij onszelf dreigen terug te komen. Door de verbranding van fossiele brandstoffen warmt de aarde gevaarlijk op, en door de uitroeiing van andere levende soorten dreigen de ecosystemen waarvan we afhankelijk zijn, in te storten. De conclusie in mijn afscheidscollege was daarom: we moeten public health inruilen voor Planetary health.’

Zo lang is dat verhaal niet…

‘Nee, maar het gaat dan ook veel verder terug. In het jaar dat ik eindexamen gymnasium deed, verscheen het rapport van de Club van Rome, “De grenzen aan de groei”. Evenals veel anderen was ik diep onder de indruk, en vastbesloten het onheil af te wenden dat onbegrensde groei van productie en consumptie met zich mee zou brengen. Maar daar is niet veel van terecht gekomen, noch in mijn privébestaan, noch in mijn werkende leven. Andere dingen waren steeds belangrijker dan ecologische duurzaamheid, en zo kon het gebeuren dat ik pas tijdens mijn afscheidscollege de zaken weer even scherp zag als toen ik 18 was. Om dat een beetje goed te maken, besloot ik me na mijn emeritaat aan Planetary health te wijden.’

Wat motiveert je?

‘Dat klimaatverandering, ontbossing, milieuverontreiniging gezondheid van mensen bedreigt, is natuurlijk een belangrijke motivatie. Maar nog belangrijker is, dat ik het een onverdraaglijke gedachte vind dat wij mensen het andere leven op aarde verdringen. Omdat wij een prettig en lang leven willen, sterven andere diersoorten uit. Veel van mijn wetenschappelijke werk ging over ongelijkheid in gezondheid tussen mensen, bijvoorbeeld tussen rijk en arm. Ik vind inmiddels dat ongelijkheid tussen levende soorten een nog veel groter moreel probleem is. Wij mensen hebben niet het recht – anders dan het recht van de sterkste – om alles op aarde voor onszelf op te eisen. We moeten daarom zo snel mogelijk weer in een soort evenwicht met de natuur komen.’

Welke activiteiten worden vanuit de KNAW georganiseerd rond dit thema?

‘De KNAW heeft een adviescommissie ingesteld om een kennisagenda voor Planetary health op te stellen. Er zijn namelijk nog veel openstaande wetenschappelijke vragen, die moeten worden beantwoord voordat we de transitie naar een duurzame samenleving (inclusief een duurzame gezondheidszorg) kunnen maken. Het rapport hierover wordt ongeveer gelijktijdig met dit themanummer gepubliceerd.’

Wat is de belangrijkste boodschap voor de lezers van dit themanummer?

‘Mondiale milieuveranderingen hebben potentieel desastreuze gevolgen voor de menselijke gezondheid wereldwijd. De gezondheidszorg draagt helaas zelf aan die milieuveranderingen bij, maar kan ook een belangrijke rol spelen in het afwenden van de gezondheidsrisico’s. Denkt u daarom met ons mee, en doe wat u kunt om dit onheil af te wenden.’