Hoe maken we de samenleving minder obesogeen?

Begin 2024 verscheen een rapport van het RIVM waarin de impact van het Nationaal Preventieakkoord op onder andere overgewicht was geanalyseerd.1 Volgens deze analyse zijn de huidige maatregelen ontoereikend, maar valt wel effect te verwachten van bijvoorbeeld het gezonder maken van het voedselaanbod via prijsmaatregelen, een marketingverbod en verkooppuntenrestricties van ongezonde producten.1

Waarom lukt het zo slecht om de samenleving minder obesogeen te maken, ondanks 37 jaar goede beleidsvoornemens?1,2 En hoe kan het wel lukken? Een omschrijving van het begrip ‘obesogene samenleving’ staat in het informatiekader bij dit artikel rechts bovenaan de pagina.3,4 Om onze vragen te beantwoorden deden wij kwalitatief literatuuronderzoek naar beleidsvorming van obesitaspreventie en gezondheidsbevordering, en burgerparticipatie in beleidsvorming. Die literatuur analyseerden we met theorieën en concepten uit de politicologie en de complexiteitswetenschappen. Hiermee brachten we de systemen in kaart waardoor processen zich in de loop der tijd versterken of telkens hetzelfde patroon vertonen. Het resultaat werd gepubliceerd in Obesity Reviews.5 In dit artikel geven we een beknopte weergave van onze bevindingen en inzichten.

Waarom boeken we nog zo weinig resultaat?

Het zou toevallig zijn als de 1 miljard aardbewoners met obesitas ieder voor zich de afweging maken om ongezond te leven.6 Toch leeft in onze samenleving sterk het idee dat obesitas het resultaat is van individuele keuzes en gedrag. Dat is geen toeval.

De voedings- en afslankindustrieën voeden al decennia het verhaal dat leefstijl een kwestie is van discipline en eigen wil. Het gevolg is dat de samenleving regulering van industrieën met een financieel belang in de oorzaken van obesitas betuttelend acht. Individuele ondersteuning en voorlichting zijn wel acceptabel, waardoor markten voor anti-obesitasmedicatie en minder effectieve afslankinterventies groeien. Dat versterkt het beeld van obesitas als eigen verantwoordelijkheid.

Politici en publieke beleidsorganisaties ervaren in deze context weinig draagvlak voor collectieve preventie, waardoor ze er ook niet de noodzakelijke kennis over ontwikkelen. Door deze vicieuze cirkel leggen we steeds meer nadruk op individuele oplossingen voor overgewicht, terwijl de obesitasepidemie groeit (figuur 1). Een gevolg is meer stigmatisering van obesitas, ook door zorgverleners,7 wat gezonder leven op zichzelf weer bemoeilijkt.

Figuur 1

Waarom de huidige obesitasaanpak vastloopt

Hoe wordt obesitas een maatschappelijk probleem?

Uit wetenschappelijk onderzoek weten we dat effectief obesitasbeleid dient in te zetten op onder andere regulering en beprijzing van gezonde en ongezonde voeding, de marketing daarvan, monitoring en regulering van hormoonverstorende chemicalieën die mogelijk samenhangen met obesitas, het zodanig inrichten van de openbare ruimte dat deze gezond leven en sociale samenhang stimuleert, betere obesitaszorg, en destigmatisering.8,9 Voor dit totaalpakket zijn politieke besluiten nodig, waarbij afwegingen in belangen en waarden de boventoon voeren. Als burgers en politici echter vinden dat obesitas een individueel probleem is, zullen de belangen van industrieën die profiteren van de oorzaken of gevolgen van obesitas, het telkens winnen van het oppakken van collectieve verantwoordelijkheid voor gezondheidsbescherming.

Om draagvlak te kweken voor gezondheidsbeschermende maatregelen bij obesitas, moet de maatschappij obesitas gaan erkennen als maatschappelijk probleem. Politiek-wetenschappelijke theorieën bieden inzicht in dergelijke transities, maar worden zelden toegepast in de gezondheidswetenschappen. Wij pasten daarom het ‘verbroken evenwichtsmodel’ (‘punctuated equilibrium theory’) toe, een goed gevalideerde theorie over beleidsverandering. Deze stelt dat disruptieve gebeurtenissen het denken over een bepaald onderwerp kunnen veranderen, waarbij politieke ruimte ontstaat voor ander beleid.10

Die disruptieve gebeurtenissen zijn deels onvoorspelbaar. Recente voorbeelden vormen de covid-19-pandemie, die de kwetsbaarheid van mensen met obesitas aantoonde. De persconferentie waarin Cristiano Ronaldo flesjes cola wegschoof, zette relevante commerciële krachten in de spotlights. Tegelijkertijd bieden ook voorspelbare gebeurtenissen kansen. Zo benadrukt de RIVM-monitoring van het preventieakkoord op vooraf bekende momenten het falen van het huidige beleid.

Wie is probleemeigenaar?

Disruptieve gebeurtenissen zijn op zichzelf onvoldoende voor daadwerkelijk ander beleid. Er moet ook een coalitie klaar staan die dan actief het beeld van obesitas als individueel probleem ter discussie stelt en haalbare oplossingen aanreikt. De publieke en curatieve gezondheidszorg zijn hiervoor niet direct de juiste partijen, omdat zij onvoldoende kennis en invloed hebben om die maatschappelijke oorzaken aan te pakken, bijvoorbeeld waar het gaat om regulering van de voedingsindustrie. Bovendien benadrukt de zorgsector logischerwijs het belang van goede obesitaszorg, met als onbedoeld gevolg dat het beeld van obesitas als individueel probleem versterkt wordt.

Wie moeten dan probleemeigenaren zijn? Figuur 2 wijst op gemeenschappen die geraakt worden door de manier waarop de samenleving nu denkt over obesitas. Activisten die strijden tegen het stigma van overgewicht bijvoorbeeld leveren geloofwaardige kritiek op de stigmatisering die zij ervaren. Uitbaters van kleine zelfstandige fastfoodrestaurants in lage-inkomenswijken kunnen laten zien dat hun eigen bestaansonzekerheid nauwelijks mogelijkheden biedt om te experimenteren met gezondere voeding. En de overtuiging dat obesitas een individueel probleem is, is voor werkgevers een dure overtuiging, omdat het oplossingen voor verzuim belemmert. Deze voorbeelden hebben geen betrekking op gezondheidswinst, maar op waardigheid, bestaanszekerheid en productiviteit.

Figuur 2

Hoe de vicieuze cirkel van individuele obesitasaanpak te doorbreken is

Door obesitaspreventie te koppelen aan dergelijke thema’s op het moment dat obesitas tijdelijk in het middelpunt van de aandacht staat, kunnen het maatschappelijke beeld van obesitas en het beleid kantelen. Hiervoor is continue politiek relevante samenwerking nodig tussen enerzijds gezondheids- en beleidsorganisaties en anderzijds gemeenschappen die de gevolgen dragen van onze obesogene samenleving. Dit vergt leiders die verschillende belangen kunnen verenigen, bijvoorbeeld door een streven naar daadwerkelijk vrije keuze voor gezonde voeding en acceptatie van iedereen.

Steeds integraler beleid

Eén zwaluw maakt nog geen zomer, één disruptieve gebeurtenis geen blijvend beleid. Voor een langdurige beleidsfocus op de obesogene samenleving moeten steeds meer beleidsinstellingen inzien dat obesitas ook hun probleem is (figuur 3). Dit vergt bredere informatie, bijvoorbeeld over de impact van obesitas op productiviteitsverlies (relevant voor de ministeries van Economische Zaken en Sociale Zaken en Werkgelegenheid), en over de milieu-impact van zwaar bewerkte voeding (relevant voor het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat).

Integraal obesitasbeleid vergt bovenal een centrale rol van gemeenschappen die worden geraakt door obesitas. Als zij het gevoel hebben dat beleidsinstellingen vooral hun eigen doelen nastreven, blijft draagvlak ontbreken. Oplossingen moeten daarom tastbare betekenis hebben voor deze gemeenschappen. Zo kan marketingrestrictie van ultrabewerkte voeding traditionele eetpatronen beschermen, en wordt lokaal ondernemerschap gestimuleerd als we tegengaan dat multinationale voedingsbedrijven een steeds groter aandeel in de markt krijgen.

Figuur 3

Hoe het preventiebeleid zich blijft richten op de obesogene samenleving

Conclusie

De maatschappij en de politiek moeten anders gaan denken over obesitas om de samenleving minder obesogeen te maken. Een focus op individuele ondersteuning en de gezondheidseffecten van obesitas kan een dergelijke transitie ondermijnen. Het alternatief is dat politici, beleidsorganisaties en zorgprofessionals de gemeenschappen die zelf geraakt worden door obesitas, als probleemeigenaar gaan beschouwen. Dat zal het beleid en bovenal het algemene welzijn en de waardigheid van mensen met obesitas ten goede komen.