NTvG Gezonde Zorg, van overbehandeling naar effectieve zorg

Overbehandeling is een belangrijk onderwerp binnen de zorg. In het NTvG leest u al jaren kritische kanttekeningen bij bevolkingsonderzoek, er zijn symposia en themanummers gewijd aan de gevaren van medicaliseren, en NTvG publiceert geregeld artikelen die pleiten voor het afschaffen van onnodige, niet-effectieve zorg. 
Met onze nieuwe Gezonde Zorg-campagne verbreden we die inzet. Zo wil het NTvG een beweging starten die overdiagnostiek, overbehandeling en onnodige medicalisering helpt terugdringen.

 Volg dossier Gezonde Zorg

Wat is overdiagnostiek? 

Wat is overbehandeling? 

Wat is overmedicalisering? 

Waarom zijn onnodige zorg en overmedicalisering schadelijk?

Wat is de-implementatie? 

Steun de Gezonde Zorg campagne door:

  • Een artikel te schrijven voor een van de Gezonde Zorg-rubrieken;
  • Je te abonneren op het dossier zodat je geen artikel over Gezonde Zorg mist;
  • Een reactie te geven op een artikel via de website;
  • De NTvG sociale media kanalen te volgen (zie: LI, FB, Tw en Insta);
  • Een Gezonde Zorg-voorbeeld uit het NTvG dat je raakt of ondersteunt, te delen op sociale media;
  • Abonnee te worden van het NTvG om op de hoogte te blijven en de slagkracht van Gezonde Zorg te vergroten;
  • Je eigen zorgpraktijk gezonder te maken, om de beweging zo daadwerkelijk handen en voeten te geven;
  • Je Gezonde Zorg-successen en -recepten te delen met collega’s.

Diagnostiek is niet altijd effectief. Niet-effectieve diagnostiek is onderzoek dat onvoldoende bijdraagt aan beantwoording van de diagnostische vraag.
Dit komt bijvoorbeeld doordat de validiteit of betrouwbaarheid van het onderzoek beperkt is, of doordat het onderzoek wordt ingezet voor de verkeerde vraag of bij de verkeerde patiënt. Daardoor is het onnodige zorg. Een voorbeeld is het maken van een CT- of MRI-scan bij de vraag of er een dementiesyndroom speelt; beeldvorming is geen onderdeel van de dementiecriteria. Een verkeerde indicatie dus.
Een niet-bijdragende diagnose is het vaststellen van een aandoening terwijl dit voor de persoon in kwestie geen netto voordeel oplevert.
Een voorbeeld is een afwijking in de nieren of buikslagader die als toevalsbevinding opduikt op een CT-scan van de thorax en het abdomen die is gemaakt voor covid-19 diagnostiek.
Bij overdetectie wordt een aan de gezondheid gerelateerde conditie vastgesteld zonder dat dit voor de persoon of populatie in kwestie voordeel oplevert.
Een voorbeeld is het veelvuldig uitvoeren van urineonderzoek zonder dat de patiënt klachten heeft. De diagnose ‘asymptomatische bacteriurie’  die hier vaak uit volgt, geeft geen enkel voordeel bij behandeling. De misdiagnose ‘urineweginfectie’ die hierbij ook vaak wordt gesteld, is nog schadelijker.

Overbehandeling definiëren we op individueel niveau en op populatieniveau.  
Op individueel niveau is overbehandeling het geven van een behandeling die de patiënt netto geen voordeel oplevert, gelet op diens behandeldoelen. 
Klinische interventies moeten daarom allereerst bewezen effectief zijn voor de patiëntenpopulatie waar ze ingezet worden. Daarnaast moet dat waarin ze effectief zijn, overeenkomen met de behandeldoelen van de patiënt. En die behandeldoelen moeten individueel worden vastgesteld, want ze verschillen soms ook binnen een populatie.
Op populatie- of groepsniveau is overbehandeling het uitvoeren van standaardbehandelingen die noch patiënten, noch gezonde burgers netto voordeel opleveren. 
Het aanbevelen en vergoeden van de gecombineerde leefstijlinterventie als grootschalige oplossing voor overgewicht is hiervan een voorbeeld. 

Overmedicalisering is het totaal van het onderscheiden, benoemen, problematiseren en behandelen van gedragingen of belevingen die tot het normale leven behoren of bij een bepaalde levensfase horen, zonder dat dit de betrokken personen of de maatschappij duidelijk voordeel oplevert.
Een voorbeeld is het RED-S-syndroom, dat de fysiologische aanpassingen aan een hoge trainingsarbeid of negatieve energiebalans onder (top)sporters als apart ziektebeeld benoemt. 
Dit onderscheiden we van medicalisering waarvan de betrokkene wel voordeel heeft, zoals gebruik van orale anticonceptiva.

Overbehandeling is een direct gevaar voor patiënten. Dit volgt direct uit het adagium: ‘Baat het niet, het schaadt altijd.’ Ook als een geneesmiddel of andere een interventie effectief is, kunnen immers bijwerkingen optreden. Bovendien worden bijwerkingen onvoldoende duidelijk uit trials alleen. 
Ook indirect schaadt overbehandeling en overmedicalisering, doordat het een niet-doelmatig beroep doet op onze beperkte budgetten. De-implementatie van deze zorg is voorwaarde om de zorg in Nederland betaalbaar te houden.

De-implementatie is het op verantwoorde wijze afbouwen of stoppen van overdiagnostiek, overbehandeling of overmedicalisering, of het vervangen door wel effectieve zorg. Bij de-implementatie helpt het om ondersteunende en belemmerende factoren te identificeren en er rekening mee te houden.

Waarom is de-implementatie lastig?
Het veranderen van de organisatie van zorg is altijd lastig. Dit ligt in hoge mate aan de complexiteit van wet- en regelgeving, richtlijnen en protocollen en financiering van de zorg. Bovendien spelen de individuele belangen van professionals en patiënten en de vaak tegengestelde belangen van zorgaanbieders en zorgverzekeraars een rol. Dit alles maakt het proces van de-implementatie complex en weerbarstig. Het vraagt specifieke expertise, bereidheid tot veranderen bij professionals en vaak een lange adem. Succesverhalen laten echter zien dat het wel kan; zie bijvoorbeeld het terugdringen van niet-geïndiceerde verwijdering van neus- en keelamandelen bij kinderen.