Valsalva en zijn manoeuvre

De naam van Antonio Maria Valsalva (1666-1723) is verbonden aan de bekende proef waarbij op de adem geperst wordt. Hij werd in Imola, Italië geboren als derde kind van een goudsmid. Na de jezuïetenschool studeerde hij filosofie, wiskunde, meetkunde en geneeskunde in Bologna. Daar was hij de favoriete student van Marcello Malpighi (1628-1694), een van de eerste microscopisten. Als arts oefende Valsalva praktijk uit in het ‘Ospedale degli Incurabili’, gaf hij anatomische lessen, en deed hij dierexperimenteel onderzoek. In 1705 werd hij benoemd tot hoogleraar anatomie aan de Universiteit van Bologna.

Een jaar tevoren was Valsalva´s magnum opus (Latijn: groot werk) verschenen, over de bouw van het menselijk oor.2 Daarin beschrijft en illustreert hij het binnenoor en het middenoor, inclusief de gehoorbeentjes en -spiertjes. Hij verbindt als eerste de naam van Bartolomeo Eustachi (1510-1574) aan de buisvormige verbinding (tuba) tussen trommelholte en neus-keelholte. Voorts postuleert hij het bestaan van onzichtbare openingetjes tussen het middenoor en de schedelholte, omdat pus uit de schedelholte soms door het oor naar buiten kwam.

Over de manoeuvre schreef Valsalva: ‘Omdat immers de hoeveelheid lucht, waarmee de mond en de neusholten gevuld zijn, door deze openingen de Dura Mater bereikt, is het duidelijk dat die openingen eveneens het voordeel hebben dat bij penetrerende hoofdwonden, terwijl de lucht bij gesloten mond en neusgaten met kracht naar binnen wordt geperst, de bloederige etter uit de schedelholte door de wond naar buiten komt. Dat namelijk bij een dergelijke proef er onder druk lucht via de Tuba van Eustachius naar de trommelholte wordt geperst en noodzakelijkerwijs daarna naar de openingen en de hersenen, volgt niet alleen uit de rede maar ook uit herhaalde ervaring.’2 Later zou zijn leerling Giovanni Battista Morgagni (1682-1771), de grondlegger van de morfologische geneeskunde,3 duidelijk maken dat pus zich meestal juist van het oor naar de hersenen uitbreidt, en niet andersom.4

Een bekend medisch woordenboek geeft een gelijkluidende betekenis voor de test van Valsalva, zij het zonder de gaatjes naar de hersenen: ‘Bij gesloten mond en neusgaten persen; hierdoor wordt lucht door de tuba auditiva in het middenoor geblazen’.1 Er volgt echter merkwaardig genoeg nog een tweede betekenis: ‘Men laat de patiënt diep inademen en dan bij gesloten glottis flink persen; hierdoor stijgt de druk in de thorax, waardoor de terugstroming van bloed naar het rechter hartgedeelte wordt belemmerd …’ In de laatste betekenis gaat alleen de druk in de borstholte omhoog, in de eerste ook in de mond- en keelholte.

Waar komt nu de valsalvamanoeuvre van de internisten vandaan? In 1850 toonde de Duitse fysioloog Eduard Friedrich Weber (1806-1871) aan, dat door persen met gesloten glottis de polsslag zwakker en trager wordt, tot deze zelfs kan ophouden. Schooljongens wisten misschien al langer dat iemand zo kan flauwvallen, vooral na kniebuigingen. Weber beargumenteerde dat de verklaring moest bestaan uit een verminderde terugvloed van veneus bloed, blijkens de Franse versie van zijn artikel.5 Zelf citeerde Weber Valsalva niet, maar in de decennia daarna werd het kennelijk in Duitsland, en daarna ook elders, gebruik om ook – of soms alleen – de cardiovasculaire effecten naar Valsalva te vernoemen.