Kwakzalverremedies verspreiden zich omdat ze niet werken

Kwakzalverremedies verspreiden zich omdat ze niet werken
Open

Nieuws
12-06-2009
Femia Kievits en Hans van Maanen

Met knoflook en bietjes kan men hiv bestrijden. Althans, dat vond de voormalige Zuid-Afrikaanse minister van Volksgezondheid. Maar waarom geloven mensen dat? Waarom vertrouwt men alom op de geneeskrachtige werking van handoplegging of van sterk verdunde plantenaftreksels? Hoe is het te verklaren dat men syfilis denkt te genezen door het eten van een aasgier, en waarom gelooft men dat lepra verdwijnt door een drankje gemaakt van rottend slangenvlees?

De kwakzalverremedies werken niet en toch blijven ze populair. Hoe kan dit? Volgens wiskundig bioloog Mark Tanaka komt dit juist doordat ze niet werken. Omdat de middelen niet genezen, worden ze langer toegepast. Gebruikers krijgen zo meer tijd om het middel aan anderen aan te bevelen dan degenen die snel genezen na het nemen van echte medicijnen. Als men een bepaald middel of een therapie wil uitproberen, kijkt men vooral naar anderen, zegt Tanaka. Het is daarbij niet belangrijk of het middel ook echt gaat werken.

Om te begrijpen hoe op medisch gebied kwakzalverremedies blijven bestaan te midden van behandelingen waarvan de werking is bewezen, maakte Tanaka een wiskundig model waarin hij de evolutionaire geschiktheid (‘fitness’) van medische behandelingen berekende. Het model houdt rekening met factoren als de snelheid waarmee een middel een remedie wordt, de effectiviteit van een middel, de snelheid waarmee mensen een remedie weer afwijzen, de kans op natuurlijke genezing en het risico op sterfte. Het model begint met één persoon die meldt een middel – troep of niet – te gebruiken en het berekent hoeveel mensen hierdoor beïnvloed worden om ook het middel te proberen.

Kwakzalverremedies blijken zich in het model sneller te verspreiden en beter te handhaven dan hypothetische geneesmiddelen met een bewezen werking die een sneller herstel geven. Het feit dat de remedies niet werken, betekent dat mensen langer ziek blijven en dat meer mensen kennisnemen van de middelen, schrijft Tanaka in PLoS ONE (doi:10.1371/journal.pone.0005192). Steeds terugkerende ziekten worden eerder met effectieve middelen behandeld dan zeldzame ziekten en ziekten die veelvuldig in een bevolkingsgroep voorkomen. Tanaka denkt dat zijn model ook werkt in landen waar de evidence-based geneeskunde domineert: ‘In veel situaties kijken en kopiëren mensen, ongeacht de officiële informatie.’