De terugkeer van Softenon

Thalidomide, beter bekend onder de merknaam Softenon, werd onlangs in een klein experimenteel onderzoek toegepast voor de behandeling van recidiverende multipele myelomen. Eerder werd de ontstekingsremmende werking van thalidomide aangetoond bij patiënten met de ziekte van Crohn. Is het jarenlange taboe van thalidomide in de geneeskunde voorbij?

Thalidomide werd op 1 oktober 1957 in Duitsland geïntroduceerd als middel ter bestrijding van misselijkheid tijdens zwangerschap. Vanaf januari 1959 werd het medicament ook in Nederland voorgeschreven. Pas veel later werd duidelijk dat thalidomide de placenta kon passeren en in het bijzonder in de eerste drie maanden van de zwangerschap een remmende werking op de ontwikkeling van de foetus had. Het gevolg was de geboorte van duizenden ernstig misvormde baby's, de zogenoemde softenonbaby's. In november 1961 werd de verkoop van thalidomide (Softenon, Noctosediv en Enterosediv) in Nederland verboden en begin 1962 was in 47 landen het gebruik van thalidomide stopgezet.

De Food and Drug Administration (FDA) keurde in 1998 thalidomide goed voor de behandeling van lepra. Thalidomide remt de productie van tumornecrosisfactor(TNF)-?, waardoor ontstekingsverschijnselen verminderen. Eind 1999 werd thalidomide met succes toegepast bij een aantal patiënten met de ziekte van Crohn die niet reageerden op een nieuwe therapie met anti-TNF-antistoffen. Een ander onderzoek meldde dat door het gebruik van thalidomide de deelnemende Crohn-patiënten hun dagelijkse dosis corticosteroïden sterk konden verminderen en soms zelfs konden afbouwen (Gastroenterology 1999;117:1271-7 en 1278-87).

Vorige maand publiceerde de Mayo Clinic in Rochester een onderzoek waarin patiënten met recidiverende multipele myelomen behandeld werden met thalidomide. In deze onderzoeken wordt een andere werking van thalidomide benut, namelijk de remming van de aanmaak van nieuwe bloedvaten. Deze bloedvaten spelen een rol bij de groei van maligne tumoren, want zonder bloedvaten kan de tumor niet in omvang toenemen. Dit geldt niet alleen voor vaste tumoren, maar ook voor tumoren die uit het beenmerg ontstaan. Het onderzoek omvatte 16 patiënten bij wie beenmergtransplantaties of meerdere chemokuren geen effect hadden (Durie-Salmon-stadium III). Bij 4 van deze patiënten stabiliseerde de ziekte zich en daalde de concentratie paraproteïne met meer dan 50. De respons duurde bij 2 patiënten 2 en 8 maanden. Bij de 2 anderen duurde de respons na 10 maanden nog voort (Mayo Clin Proc 2000;75:897-901/www.mayo.edu).

Voor zowel de behandeling van de ziekte van Crohn als die van multipele myelomen zijn grotere placebogecontroleerde trials gepland waar zowel mannen als vrouwen aan kunnen deelnemen. Zwangerschap en de wens tot zwangerschap zijn vanzelfsprekend contra-indicaties.