Behandeling therapieresistente bipolaire depressie

Geen eenmanszaak
Klinische praktijk
Jan van Zaane
Citeer dit artikel als: Ned Tijdschr Geneeskd. 2013;157:A6578
Abstract
Download PDF

Depressies in het kader van een bipolaire – manisch-depressieve – stoornis zijn moeilijk te behandelen en veroorzaken daardoor veel leed bij patiënten. Ook behandelaren gaan gebukt onder het vaak uitblijven van een goed behandelresultaat.1De behandeling van therapieresistente bipolaire depressies behoeven een multidisciplinaire aanpak.

Sienaert en anderen geven elders in dit tijdschrift een overzicht van wat er op dit moment bekend is over de evidence-based behandelingen van therapieresistente bipolaire depressies.2 Het is een gedegen onderzoek, dat nog aan transparantie gewonnen had als in de tabel met het overzicht van de gerandomiseerde onderzoeken ook was vermeld of de betreffende onderzoeken wel of niet door de farmaceutische industrie gesponsord waren. Sienaert en collega’s concluderen dat er nauwelijks wetenschappelijke gegevens zijn over behandelstrategieën bij therapieresistente bipolaire depressies. Dit klemt des te meer daar patiënten met een bipolaire stoornis 3 keer zoveel depressieve dagen doormaken als manische of hypomane dagen.3

Definitie

Een groot probleem bij het weinige onderzoek dat er gedaan is, is het gebruik van verschillende definities voor therapieresistente bipolaire depressie. Alle definities zijn gebaseerd op het falen van de biologische behandeling (psychofarmaca en elektroconvulsietherapie (ECT)), terwijl de behandeling van bipolaire depressies uit veel meer onderdelen bestaat.

Wil men gericht onderzoeken wat de beste evidence-based behandelstrategieën zijn bij therapieresistente bipolaire depressies, dan zal men hiervoor eerst een eenduidige, liefst internationale, definitie moeten formuleren. Moeten we van therapieresistente bipolaire depressies spreken als bepaalde biologische behandelingen binnen een zekere tijdsduur geen of slechts gedeeltelijk resultaat hebben gehad? Of moet in de definitie ook inbegrepen worden dat andere therapieën (onder andere psychotherapie) of interventies (waaronder het ontwikkelen van zelfmanagement) eveneens gedeeltelijk gefaald hebben? Dit laatste heeft verre weg de voorkeur, maar dat zal geen sinecure zijn. Het zou wel meer recht doen aan de eventuele bijdragen van andere behandelvormen dan alleen de biologische.

Een mooi voorbeeld voor het laten meewegen van psychotherapie en van belangrijke voorspellers van het behandeleffect bij depressies is de ‘Dutch method for quantification of treatment resistance in depression’ (DM-TRD).1,4 Met deze methode, die overigens nog gevalideerd moet worden, kan een gewicht toegekend worden aan de duur van de depressie, de ernst van de symptomen, functionele beperkingen, comorbide angstsymptomen, psychosociale stressoren en behandelingen (bijvoorbeeld medicatie, ECT of psychotherapie). Hiermee zou vóór aanvang van een nieuwe stap in de therapie de kans op succes ingeschat kunnen worden. Deze methode kan met niet te veel wijzigingen en toevoegingen toegepast worden bij patiënten met therapieresistente bipolaire depressie.

Op dit moment wordt de richtlijn ‘Bipolaire stoornissen’ van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie in samenwerking met het Britse National Institute of Clinical Excellence (NICE) herschreven.5 Dit is een uitgelezen kans om een duidelijke definitie van therapieresistente bipolaire depressie te formuleren, zeker nu ook stagering – in stadia van ‘risicofactor’ tot ‘chronische depressieve episode’ – en profilering steeds meer een rol gaan spelen in de diagnostiek en de behandeling van psychiatrische stoornissen.6,7

Geen eenmanszaak

De behandeling van therapieresistente bipolaire depressie is geen eenmanszaak. Chronische depressies hebben de potentie om de behandelaar als het ware te verlammen. Door de machteloze en de hopeloze gevoelens van de chronisch depressieve patiënt dreigt de behandelaar in zijn eentje weg te zakken in lethargie.

Therapieresistente bipolaire depressie, hoe die ook gedefinieerd is, vergt een meermansaanpak en vereist een zeer actieve houding van de behandelaren. Een checklist kan daarbij een vast onderdeel zijn van de gestructureerde evaluaties door een klein team (psychiater, psychotherapeut, sociaal-psychiatrisch verpleegkundige), met vragen als: ‘welke stappen hebben we gezet? Is de duur van de huidige behandelstap al overschreden? Wat is de volgende stap in het behandelalgoritme? Welke andere behandeling moet worden toegevoegd?’ Daarbij zal ‘timing your mind and minding your time’ het leidende principe moeten zijn.8

Literatuur

  1. Spijker J. Chronisch depressief in nieuw perspectief. [inaugurele rede]. Nijmegen: Radboud Universiteit Nijmegen; 2013.

  2. Sienaert P, Lambrichts L, Dols A, De Fruyt J. Evidence-based treatment strategies for treatment-resistant bipolar depression: a systematic review. Bipolar Disord. 2013;15:61-9 Medline. doi:10.1111/bdi.12026

  3. Kupka RW, Altshuler LL. Nolen WA, et al. Three times more days depressed than manic or hypomanic in both bipolar I and bipolar II disorder. Bipolar Disord. 2007;9:531-5 Medline. doi:10.1111/j.1399-5618.2007.00467.x

  4. Ruhé HG, van Rooijen G, Spijker J, Peeters FP, Schene AH. Staging methods for treatment resistant depression. A systematic review. J Affect Disord. 2012;137:35-45 Medline. doi:10.1016/j.jad.2011.02.020

  5. Nolen WA, Kupka RW, Schulte RP, et al. Richtlijn bipolaire stoornissen. Tweede, herziene versie. Utrecht: De Tijdstroom; 2008.

  6. Beekman AT, van Os J, van Marle HJ, et al. Stagering en profilering van psychiatrische stoornissen. Tijdschr Psychiatr. 2012;11:915-20. Medline

  7. Kupka RW, Hilligers MH. Stagering en profilering bij bipolaire stoornissen. Tijdschr Psychiatr. 2012;11:949-56. Medline

  8. Michon JA. Timing your mind and minding your time. [voordracht]. Groningen: Instituut voor Experimentele Psychologie; 1986.

Auteursinformatie

GGZ InGeest, polikliniek Bipolaire Stoornissen, Hoofddorp.

Contact Drs. J. van Zaane, psychiater

Verantwoording

Belangenconflict en financiële ondersteuning: een formulier met belangenverklaring van de auteur is beschikbaar bij dit artikel op www.ntvg.nl (zoeken op A6578; klik op ‘Belangenverstrengeling’).
Aanvaard op 19 juli 2013

Auteur Belangenverstrengeling
Jan van Zaane ICMJE-formulier
Evidencebased behandelingen van therapieresistente bipolaire depressie*

Gerelateerde artikelen

Reacties