Gepubliceerd op: 15-07-2002 (in print verschenen in week 28 2002)
Citeer dit artikel als:
 Ned Tijdschr Geneeskd. 2002;146:1332-5
Casuïstiek
Allergische reacties en hypopigmentaties na tijdelijke hennatatoeages

E.J. van Zuuren

en

A.P.M. Lavrijsen

Auteursinformatie
Leids Universitair Medisch Centrum, Polikliniek Huidziekten, Postbus 9600, 2300 RC Leiden.
Mw.E.J.van Zuuren en mw.dr.A.P.M.Lavrijsen, dermatologen.
Correspondentieadres: mw.E.J.van Zuuren (e [dot] j [dot] van_zuuren [at] lumc [dot] nl).

Hennatatoeages lijken een veilig alternatief voor permanente tatoeages. Contactallergie voor henna is zeldzaam. De meeste reacties worden veroorzaakt door toevoegingen, in het bijzonder parafenyleendiamine. Dit is een bekende sterk sensibiliserende stof met name door het gebruik als haarverf. Bij tatoeage wordt parafenyleendiamine toegevoegd om de applicatietijd op de huid te verkorten en om een donkerder tot zwarte kleur (‘black’ henna) te krijgen in plaats van de roodbruine hennakleur. Bij 3 patiënten, 2 jongens van 8 en 10 jaar en een 30-jarige vrouw, ontwikkelde zich een contactallergisch eczeem nadat zij hennatatoeages hadden laten plaatsen. Hypopigmentaties waren het gevolg. Epicutane tests met parafenyleendiamine toonden een sterke positieve reactie bij alle drie de patiënten. Deze positieve reactie betekent dat zij nooit hun haren kunnen verven alsmede dat zij een verhoogde kans hebben op diverse kruisreacties met andere kleurstoffen, maar ook met lokale anaesthetica, sulfonamiden, para-aminoazobenzoëzuur of para-aminosalicylzuur.


Het beschilderen van de huid met henna wordt traditioneel met name in de islamitische landen en in de hindoecultuur gedaan. Hennatatoeages zijn de afgelopen jaren ook in toenemende mate populair geworden in de westerse cultuur, als alternatief voor permanente tatoeages.1-11 Henna wordt gemaakt van de gedroogde blaadjes van de Lawsonia inermis, een struikje dat groeit in onder andere Noord-Afrika, Noord-Amerika, Iran, India en Sri Lanka. De blaadjes worden tot poeder vermalen en zijn roodbruin van kleur. Aangelengd met water kan dit kleurmiddel daarna op huid, haar en/of nagels aangebracht worden. De roodbruine kleur slijt in 2-3 weken van de huid af, maar moet uitgroeien bij de nagels en de haren, alhoewel de kleurintensiteit wel minder wordt in de loop van de tijd. Om de fixatietijd van de hennapap op de huid te verkorten (van enkele uren bij traditionele hennatatoeages naar 15 minuten), en om een donkerder kleur te bereiken, wordt steeds vaker parafenyleendiamine (PPD) toegevoegd.1-11 Dit is een donkere kleurstof die in haarverf voorkomt, maar ook gebruikt wordt voor het kleuren van leer, bont, textiel, nylon kousen en dergelijke. Het wordt tevens gebruikt in de verfindustrie, fotografische ontwikkelaars, drukinkten en in inkten voor kopieer- en faxapparatuur.12 PPD staat bekend als een sterk sensibiliserende stof en het is een bekend contactallergeen, met name bij kappers.

Wij zagen 3 patiënten bij wie hennatatoeages met PPD tot problemen leidden.

ziektegeschiedenissen

Patiënt A, een 8-jarige jongen, liet tijdens een vakantie in Egypte een hennatatoeage zetten op de borst in de vorm van een dolfijn (figuur 1). Een jaar daarvoor had hij er ook een op zijn schouder laten maken in Zuid-Frankrijk en deze was, zoals ook de bedoeling was, binnen enkele weken verdwenen. De plek waar de dolfijn zat, begon eigenlijk al snel te kriebelen en in 2 dagen was de dolfijn veranderd in dikke blaren. Toen patiënt 3 weken later bij ons op het spreekuur verscheen, waren er nog steeds erythemateuze papels en pustels in de vorm van de dolfijn op de borst zichtbaar. Daar er in de dermatologische literatuur al meerdere publicaties waren verschenen over contactallergische reacties op PPD in hennatatoeages, dachten wij al snel aan PPD als boosdoener bij deze heftige reactie. Patiënt werd behandeld met triamcinolonacetonide 0,1 in lanette I (lanettewascrème).

Epicutane tests met de Europese standaardreeks 8 weken na het plaatsen van de hennatatoeage, toonden na 48 en na 72 h op PPD 1 in vaseline een bulleuze (3+) reactie. De overige reacties uit de reeks waren negatief.

Op de plek waar de dolfijn geschilderd was geweest, waren er depigmentaties.

Patiënt B, de 10-jarige broer van patiënt A, koos tijdens dezelfde vakantie in Egypte voor een hennatatoeage op de borst in de vorm van een slang (zie figuur 1). Ook hij had het jaar ervoor in Zuid-Frankrijk een hennatatoeage op de schouder gehad welke zonder probleem binnen enkele weken verdwenen was. De plek waar de slang aangebracht was, begon net als bij zijn jongere broer al snel te jeuken en zat na 2 dagen onder de blaren. Patiënt werd toen hij 3 weken later op ons spreekuur kwam eveneens behandeld met triamcinolonacetonide 0,1 in lanettewascrème.

Epicutane tests met de Europese standaardreeks 8 weken na het plaatsen van de hennatatoeage, toonden na 48 en na 72 h op PPD 1 in vaseline eveneens een 3+-reactie. De overige reacties uit de reeks waren negatief.

Er bevonden zich depigmentaties op de plaats waar de figuur van de slang gezeten had.

Patiënt C, een 30-jarige vrouw, had tijdens een vakantie in India een drietal hennatatoeages laten aanbrengen op haar linker bovenarm (figuur 2), de onderrug en haar rechter enkel. Drie à vier dagen na het aanbrengen van de tatoeages begonnen deze hevig te jeuken en ontstonden roodheid en blaren. Tegen de tijd dat wij patiënte voor het eerst zagen, 2-3 maanden na het plaatsen van de tatoeage, waren de roodheid en de blaren verdwenen, maar zagen wij wel op de plaatsen waar de tatoeages gezeten hadden scherp begrensde hypopigmentaties. Bij navraag bleek patiënte in het verleden een heftige reactie met blaren gehad te hebben op het behaarde hoofd na het gebruik van een commercieel hennaproduct voor het kleuren van haar.

Epicutane tests met de Europese standaardreeks toonden na 48 en na 72 h op PPD 1 in vaseline een 3+-reactie. Verder werd er een 3+-reactie op N-isopropyl-N-fenyl-4-fenyleendiamine 0,1 in vaseline gevonden (kruisreactie met PPD) en een 3+-reactie op nikkelsulfaat 5 in vaseline. Het commerciële hennaproduct voor het haar bleek PPD te bevatten.

beschouwing

Hennatatoeages zijn niet geheel zonder risico.1-11 13 In verband met de populariteit van deze tatoeages is het belangrijk om hiervan op de hoogte te zijn.

Met name in vakantieoorden langs de kusten van Frankrijk, Italië, Egypte, Californië, Florida en Ibiza vragen ‘henna-artiesten’ aandacht voor de zogenaamde tijdelijke, veilige hennatatoeages. Maar ook op Bali, in Goa, Thailand, Mexico, Australië, Griekenland en Turkije en in Amerikaanse pretparken zijn steeds vaker ‘henna-artiesten’ actief. Het gaat daarbij vooral om de ‘black henna’-tatoeages en niet om de traditionele hennatatoeages. Het ‘zwarte’ aan deze black henna is de toegevoegde PPD (hoewel ook bijvoorbeeld indigo, walnoot of koffie toegevoegd kunnen zijn om de roodbruine henna donkerder te maken; deze zijn echter over het algemeen onschuldig). Het actieve ingrediënt van henna is lawsone, een naftoquinon (2-hydroxy-1,4-naftoquinon).8 10 11 14

Henna zelf geeft slechts zelden allergische reacties, maar zowel allergische reacties type IV met contacteczeem, als gemedieerde allergische reactie type I met angio-oedeem, astma- en rinitisklachten zijn wel beschreven.1 7 10 11 15 Ook toxische reacties zoals acuut nierfalen met renale tubulusnecrose met de dood tot gevolg zijn gerapporteerd binnen enkele uren na het aanbrengen van henna.1 7 10

De toegestane concentratie PPD als vrije base in cosmetische producten in Europa is 6.4 8 15 Volgens de EU-richtlijnen moeten de ingrediënten van cosmetische producten vermeld staan op de verpakking, of op de bijsluiter indien de verpakking te klein is. De naamgeving is in heel Europa uniform en wordt de INCI-nomenclatuur genoemd (van International Nomenclature Cosmetic Ingredient). De INCI-naam voor PPD is p-phenylenediamine. De concentraties PPD in de hennatatoeages zijn vaak hoger dan de toegestane concentratie.5 Doordat de black-hennatatoeages in warme, zonnige oorden op blote huid worden aangebracht, zijn wellicht de penetratie van PPD door de opgewarmde huid en daarmee de kans op sensibilisatie nog verhoogd.

Er zijn verschillende contactallergische reacties beschreven op PPD. Veelal zijn het reacties aan de handen en/of het behaarde hoofd na het gebruik van een permanente (dus niet uitwasbare) haarverf. De bekendste reactie gaat gepaard met een nattend eczeem, vesikels en/of bullae, eventueel met oedeem van het gelaat en oren. Maar ook purpura, lichenoïde reacties, pustels, erythema-multiformeachtige reacties en depigmentaties zijn beschreven.

Kruisreacties met immunochemisch verwante stoffen zijn mogelijk. Dit kunnen kleurstoffen zijn met een para-aminobenzeenkern, maar ook lokale anaesthetica (procaïne), sulfonamiden, aminobenzoëzuur (in bijvoorbeeld zonnebrandcrèmes) of mesalazine.8 14 Veel zeldzamer zijn allergische reacties van type I op PPD.

Niet alleen aan hennatatoeages wordt PPD toegevoegd, dit gebeurt ook steeds meer bij commerciële hennaproducten voor het haar. De applicatietijd van de henna van veelal een uur, kan hiermee worden teruggebracht naar 20-30 minuten en tevens zijn veel donkerder tinten te verkrijgen. Bij de meeste drogisten is geen gewone henna meer verkrijgbaar. Het is voor patiënten met een allergie voor PPD vaak een heel gezoek om tussen de talloze ingrediënten op de verpakking de parafenyleendiamine terug te vinden. In ecologische winkels, reformwinkels en drogisterijen die zich meer profileren met producten op natuurlijke basis is nog henna te vinden zonder chemische toevoegingen.14

Behalve dat littekens en depigmentaties kunnen overblijven na een hennatatoeage kunnen patiënten voor de rest van hun leven nooit hun haren verven. Dit lijkt misschien niet zo relevant, maar in de jaren zeventig kleurde reeds 40 van de vrouwen in de VS hun haar en dit aantal lijkt sindsdien alleen maar toegenomen.14 In sommige landen kan het percentage volwassen vrouwen dat nu hun haar verft, oplopen tot bijna 100 (Oost-Europa). Maar ook mannen verven steeds vaker hun haar (en hun baard) om zo het grijs een halt toe te roepen.14 16 Ook met de eerder genoemde mogelijke kruisreacties moet rekening gehouden worden.

Een tijdelijke tatoeage, in feite een ‘aardigheidje’ om er gedurende enkele weken ‘hip’ uit te zien, kan een impact hebben voor de rest van het leven.


Aanvaard op 28 February 2002

Literatuur
  1. Dezfoulian B, de la Brassinne M. Contact dermatitis tohenna (Lawsonia). Contact Dermatitis 2000;42:48.

  2. Tosti A, Pazzaglia M, Corazza M, Virgili A. Allergiccontact dermatitis caused by mehindi. Contact Dermatitis2000;42:356.

  3. Zuuren EJ van, Winten M, Leeuwen RL van. Contact allergieop henna tattoo. Ned Tijdschr Dermatol Venereol 2000;10:411-3.

  4. Le Coz CJ, Lefebvre C, Keller F, Grosshans E. Allergiccontact dermatitis caused by skin painting (pseudotattooing) with blackhenna. Arch Dermatol 2000;136:1515-7.

  5. Le Coz CJ, Lefebvre C, Keller F, Grosshans E. An epidemiccause of skin sensitization to PPD: skin paints (pseudo-tattoos) with hennalike mixtures. Contact Dermatitis 2000;42:45.

  6. Gallo R, Ghigliotti G, Cozzani E, Balestrero S. Contactdermatitis from para-phenylenediamine used as a skin paint: a further case.Contact Dermatitis 1999;40:57.

  7. Rubegni P, Fimiani M, de Aloe G, Andreassi L. Lichenoidreaction to temporary tattoo. Contact Dermatitis 2000;42:117-8.

  8. Raison-Peyron N, Meunier L, Vian L, Meynadier J.Eczéma de contact à un tatouage labile contenant duhenné. Ann Dermatol Venereol 2000;127:1083-6.

  9. Thami GP, Kaur S, Kanwar AJ. Allergic contact dermatitisto henna. Allergy 2001;56:1013-4.

  10. Nigam PK, Saxena AK. Allergic contact dermatitis fromhenna. Contact Dermatitis 1988;18:55-6.

  11. Gupta BN, Mathur AK, Agarwal C, Singh A. Contactsensitivity to henna. Contact Dermatitis 1986;15:303-4.

  12. Devos SA, Valk PGM van der. The risk of activesensitization to PPD. Contact Dermatitis 2001;44:273-5.

  13. Simpson-Dent SL, Hunt SH, Davison SC, Wakelin SH. Tattoodermatitis from primary sensitization to clothing dyes. Contact Dermatitis2001;45:248.

  14. Zuuren EJ van, Ginkel CJW van. Grijs en allergisch voorparaphenyleendiamine – wat nu? Ned Tijdschr Dermatol Venereol2001;11:81-2.

  15. Starr JC, Yunginger J, Brahser GW. Immediate type Iasthmatic response to henna following occupational exposure in hairdressers.Ann Allergy 1982;48:98-9.

  16. Hsu TS, Davis MDP, el-Azhary R, Corbett JF, Gibson LE.Beard dermatitis due to para-phenylenediamine use in Arabic men. J Am AcadDermatol 2001;44:867-9.

Gerelateerd artikel: Verbeteringen
Reactie toevoegen

Er zijn nog geen reacties geplaatst.