Vitamine B12-deficiëntie kan leiden tot een veelheid aan verschijnselen, zoals megaloblastaire anemie, algehele zwakte, spierzwakte en neurologische stoornissen. De laatsten zijn uitingen van de gecombineerde strengziekte, een aandoening van de achter- en zijstrengen van het ruggenmerg, waarbij soms ook de perifere zenuwen, de N. opticus en de hersenen betrokken zijn, en die veroorzaakt wordt door een vitamine B12-deficiëntie. Andere verschijnselen hiervan zijn onder andere prikkelingen in, en gevoelloosheid van voeten en handen. De ernst van de anemie correspondeert vaak niet met de ernst van neurologische stoornissen.4

Naast deze klassieke symptomatologie zijn bij ouderen echter ook meer atypische neuropsychiatrische symptomen en een toegenomen vermoeidheid gedocumenteerd als uiting van een vitamine B12-deficiëntie. Waarschijnlijk heeft deze uiting een veel hogere prevalentie dan de klassieke beelden.5

Risicofactoren voor het ontstaan van een vitamine B12-deficiëntie zijn: hypo- en achloorhydrie (een tekort of ontbreken van zoutzuur in het maagsap), atrofische gastritis, maagresectie, deficiëntie van ‘intrinsic factor’ of pancreasenzymen, bacteriële overgroei van de dunne darm en parasitaire infecties zoals giardia lamblia. Ook het gebruik van metformine of langdurig gebruik van een protonpompremmer, kan een vitamine B12-deficiëntie veroorzaken. Een vitamine B12-deficiëntie kan ook, zij het zelden, ontstaan bij een voedingsdeficiëntie ten gevolge van een streng vegetarisch dieet.6,7

Er worden in klinische trials veel verschillende grenzen gehanteerd met betrekking tot de definitie van een vitamine B12-deficiëntie, variërend van 140 tot 260 pmol/l. In Nederland spreekt men veelal van een deficiëntie bij een bloedwaarde onder de 150 pmol/l. Een verlaagde vitamine B12-spiegel in het bloed weerspiegelt namelijk een klinisch relevante deficiëntie van dit vitamine, bleek uit een Nederlands onderzoek bij oudere ziekenhuispatiënten.8

Uit ander onderzoek bleek echter ook dat de bloedspiegel niet altijd discriminerend is voor de ernst van de vitamine B12-deficiëntie. Bij patiënten met een vitamine B12-spiegel van 100-200 pmol/l lijkt de serumconcentratie van metylmalonzuur (MMA) een goede voorspeller te zijn voor de ernst van de vitamine B12-deficiëntie.9 Bij de omzetting van methylmalonyl-co-enzym-A naar succinyl-co-enzym-A dient vitamine B12 namelijk als cofactor. Een tekort aan dit vitamine resulteert derhalve in een stijging van de MMA-concentratie.10

Als men vitamine B12-deficiëntie definieert als een bloedwaarde van het vitamine < 150 pmol/l, dan bedraagt de prevalentie 5-10% in Nederland.11 In het framingham-onderzoek werd een vitamine B12-deficiëntie, gedefinieerd als een bloedwaarde < 258 pmol/l, vastgesteld bij 40,5% van de bevolking ouder dan 65 jaar.12

Patiënten met een vitamine B12-spiegel < 100pmol/l, of met een spiegel van 100-200pmol/l in combinatie met een MMA-spiegel van > 260 nmol/l, dienen behandeld te worden.

In een gerandomiseerde, open-label, gecontroleerde trial werden de effecten van orale toediening van vitamine B12, in de vorm van cyanocobalamine, vergeleken met die van intramusculaire toediening. In dit onderzoek werden 33 patiënten met pernicieuze anemie, atrofische gastritis, ileum-resectie en diëtaire deficiëntie geïncludeerd. Aan het begin van het onderzoek hadden alle patiënten een vitamine B12-spiegel < 119 pmol/l en een verhoogde MMA- en/of verhoogde homocysteïnespiegel. De patiënten kregen gedurende 4 maanden vitamine B12 in een dosering van 2000 μg 1 dd per os òf in een dosering van 1000 μg intramusculair, toegediend op dag 1, 3, 7, 10, 14, 21, 30, 60 en 90. Bij aanvang van de studie hadden in iedere groep 4 patiënten neurologische verschijnselen. Na 2 en 4 maanden waren de vitamine B12-spiegels in de orale groep significant hoger dan in de intramusculaire groep (tabel). De neurologische complicaties verdwenen geheel of gedeeltelijk in beide groepen. In dit onderzoek werden zowel van de orale als intramusculaire toedieningsvorm geen bijwerkingen vastgesteld.13

In een tweede gerandomiseerde open-label-trial werden patiënten met megaloblastaire anemie geïncludeerd. Een deel van de patienten (15%) had tevens neuropathie, geheugenverlies (12%) of verlies van tastzin (5%). De patiënten kregen gedurende 10 dagen 1000 μg vitamine B12 dd, dat zij òf per os innamen (n=26) òf intramusculair (n=34) toegediend kregen. Dit werd vervolgens 1x per week gedurende 4 weken herhaald, gevolgd door een onderhoudsbehandeling van 1x per maand. Op dag 0, 10, 30 en 90 werd het bloedbeeld bepaald, dat wil zeggen het aantal witte bloedcellen en trombocyten, het ‘mean corpuscular volume’ (MCV) en de hemoglobineconcentratie. Op dag 0 en 90 werd tevens de vitamine B12-spiegel gemeten. Er was een stijging van de vitamine B12-spiegel (zie tabel). Ook was er een significante verbetering van de waarden van het bloedbeeld en herstelden de neurologische afwijkingen in het merendeel van de gevallen. Op alle eindpunten werd geen verschil in uitkomsten tussen beide groepen gevonden.14

Bovenstaande studies zijn relatief klein met een beperkte follow-up. Wel blijkt dat orale suppletie bij patiënten met verschillende oorzaken van vitamine B12-deficiëntie even effectief is als parenterale suppletie, zowel in het verhogen van vitamine B12-spiegels als op klinische eindpunten.15

Slechts 1% van de orale dosering vitamine B12 wordt opgenomen door passieve diffusie, zonder aanwezigheid van intrinsic factor. Aangezien de dagelijkse vitamine B12 behoefte ca 2,5 μg/dag is, zou een dosering van 250 μg de minimale dosis moeten zijn.16

Bij 31 oudere patiënten met een vitamine B12-spiegel van 100-150 pmol/l, zonder malabsorptie of pernicieuze anemie, werd aangetoond dat orale toediening van 50 μg cyanocobalamine per dag gedurende 1 maand een significante stijging van de vitamine B12-spiegel veroorzaakte. Deze dosering was echter niet bij alle patiënten effectief, waardoor een hogere dosering aanbevolen wordt.17

Een gerandomiseerde dosis-effectstudie bij patiënten die tenminste 1 maand in het ziekenhuis waren opgenomen en die bij ziekenhuisopname een vitamine B12-spiegel van <162 pmol/l hadden, liet zien dat een orale dosering van 5,9 μg dd voldoende was voor een stijging van de vitamine B12-spiegel met 37 pmol/l.18 De klinische relevantie van deze bevinding blijft onduidelijk.

In een gerandomiseerd, gecontroleerd, open-label onderzoek onder 42 Indiase vegetarische vrouwen, waarbij de controlegroep gekookte groene groentes of placebo kreeg, bleek dat inname van 500 μg vitamine B12 1 dd gedurende 6 weken een significante verhoging gaf van de spiegel, in tegenstelling tot de controlegroep. Tevens verdween de macrocytose, die bij aanvang van de studie bij 2 vrouwen was vastgesteld. Dit onderzoek is echter onvoldoende representatief om op basis ervan uitspraken over de dosering te doen.19

In een gerandomiseerd, dubbel-blind dosis-effectonderzoek (n=25) werd vastgesteld dat de benodigde dosering vitamine B12 om 80-90% van de maximale reductie van MMA-spiegels te bereiken, 647-1032 μg/dag bedroeg. Het betrof hier patiënten > 70 jaar met een vitamine B12-spiegel van 100-300 pmol/l en een MMA-spiegel van ≥ 260 nmol/l.20

Tenslotte bleek in een ander gerandomiseerd, dubbel-blind, placebo-gecontroleerd onderzoek, bij patiënten met een milde vitamine B12-deficiëntie (100-300 pmol/l en een MMA-spiegel ≥ 320 nmol/l) bleek inname van 1000 μg vitamine B12 dd per os geen effect te hebben op de cognitieve functie.21

Uit bovenstaande onderzoeken kan vastgesteld worden dat voor suppletie van vitamine B12 een orale dosering van 1000 μg dd, met in achtneming van de beschikbare preparaten, de optimale dosering is.

Uit de verschillende onderzoeken blijkt dat orale therapie ook effectief is bij patiënten met klinische symptomen, al dan niet veroorzaakt door het ontbreken van intrinsic factor. Waarschijnlijk is de onfysiologisch hoge dosering die toegepast wordt, voldoende om voor adequate opname te zorgen.

De contra-indicaties voor orale therapie lijken onvoldoende therapietrouw, problemen met orale toediening van medicatie door slikproblemen, misselijkheid of diarree te zijn.

Mogelijk is orale vitamine B12-suppletie niet toereikend bij patiënten met ernstige neurologische manifestaties. Bij deze patiënten wordt aanbevolen met parenterale therapie te starten.22 Daarnaast heeft ervaring uitgewezen dat sommige patiënten onvoldoende effect ondervinden van de orale therapie. Indien de vitamine B12-spiegel ondanks een adequate orale dosering niet herstelt, zal in deze gevallen parenterale therapie aangewezen zijn.23,24

Op de Nederlandse markt zijn er verschillende leveranciers die vitamine B12-preparaten produceren in een dosering <500 μg/tablet, al dan niet in combinatie met foliumzuur en/of pyridoxine. Het staat niet vast of deze combinatie effectiever is bij een vastgestelde vitamine B12-deficiëntie, al dan niet vergezeld van een verhoogde homocysteïne-spiegel.

Ook zijn er vele leveranciers die vitamine B12 in een dosering van 1000 μg/tablet produceren. Deze tabletten zijn via drogist of apotheek beschikbaar. Tenslotte is er een preparaat met 10 mg vitamine B12 per tablet. De noodzaak van een dergelijk hoge dosering is vooralsnog niet vastgesteld.

Voor sublinguale toepassing is een vitamine B12-spray beschikbaar. Er is 1 gerandomiseerd onderzoek naar deze toedieningsvorm van vitamine B12, waaruit bleek dat zij even effectief is in het verhogen van de vitamine B12-spiegel als orale inname.25 Over de effectiviteit van sublinguale spray op de symptomen van een vitamine B12-deficiëntie zijn geen gegevens gepubliceerd.

De in de VS geregistreerde intranasale toedieningsvorm van vitamine B12 is in Nederland niet beschikbaar.

Alle bovengenoemde producten worden niet vergoed in het basispakket. Een Engels onderzoek toonde aan dat de kosten van orale suppletietherapie beduidend lager zijn dan die van parenterale.26 Het feit dat in Nederland de goedkopere en eenvoudigere toedieningswijze echter niet vergoed wordt, kan voor een deel van de patiënten toch een barrière vormen. De gemiddelde prijs van 90 tabletten bedraagt circa 10-22 euro.

Kanttekeningen bij ons literatuuronderzoek zijn dat mogelijk niet alle relevante studies geïncludeerd werden, omdat wij alleen Medline raadpleegden, en dat er sprake kan zijn van publicatiebias. Ook geven de studies weinig inzicht in de relatie tussen de effectiviteit van orale suppletie enerzijds en de oorzaak van de vitamine B12-deficiëntie of de ernst van de klinische symptomen anderzijds. Tenslotte zijn er geen studies met een lange follow-up.